Мандалын босоо халтар


Сайн хүлэг эзнээ алдаршуулдгийн бас нэгэн жишээг уншигч танаа хүргэх гэж байна. Энэ бол Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат, аймгийн Алдарт уяач Дугаржавын Одонгэрэлийн хурдан халтар азарга юм. 
Ардын хувьсгалын буюу төрийн наадамд 11 түрүүлж, хоёр айрагдсан энэ цуут хүлгийн шандсыг шагшигсад олон. Шагшихаас ч аргагүй. Арав гаруй жилийн турш амжилтаа хадгалан бататгаж, уясан эзэн, унасан хүүхэд, хурсан олноо цэнгүүлсэн хурдан халтрын тухай өгүүлэхэд:
Эзэн уяачийн тухайд...
Д.Одонгэрэл уг нь Төв аймгийн Батсүмбэр сумын хүн. Эцэг Дугаржав нь морь уядаггүй ч багаас адуунд хорхойтой Одонгэрэл нутгийн өвгөчүүлийг даган, наадам хэсч,  морийг нь унан хурдлуулдаг байжээ. Буурал уяачдын цай, хоол буцлах зуурт өрнөдөг амтат хууч, алиа марзан ярианд амтшин, уяач болохоор сэтгэл шулуудсан түүнд  улсын наадамд хээр морио 10 дотор хурдлуулж, сум орон нутгийн наадмаас айраг, түрүү алддаггүй Довдон өөрийн мэддэг чаддагаа харамгүй хуваалцдаг байсан гэдэг. Өөрөөр хэлбэл Д.Одонгэрэлийг уяаны эрдмийн дөртэй болгосон хүн бол Довдон уяач юм. Өвгөн уяачийг дагаж, морь уях дөр суусан Д.Одонгэрэл 1970 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд шилжин суурьшиж, 1980 оноос хурдан хүлгийн уяа сойлго тааруулах болсон байна. Анх өөрийн адуунаас хул хязаалан уяж сумынхаа наадамд айрагдуулсан тэрээр ихээхэн урам орж, уналганд хэрэглэхээр авсан хар морио хөнгөрүүлэн уралдуултал суманд хоёр ч түрүүлж. Ийн морь уясан цагаасаа айраг, түрүү алдаагүй Д.Одонгэрэл1985 оны намар алдарт халтар азаргатайгаа учирчээ. 
Эрэмгий хүлгийнх нь тухайд...
Ижийгийнх нь аав  сайн халтар азаргатай байсныг бэлгэдэж, нутгийн үхэрчин хуурай ах Сосороосоо Мааньтаас авчирсан халтар үрээг нь авах хүсэлт тавьжээ. Нөгөөх нь ч морь мал уядаггүй хүн байсан тул зөвшөөрч, орны адууг нь аваад  дүүгийн хүсэлтийг ёсоор болгож. Халтар хязаалангийн удам угшлыг лавлавал Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын адуу гэнэ. Мааньтад туувраар ирээд байхад нь авсан аж. Тухайн үедээ Д.Одонгэрэлд уяж хурдлуулах тухай бодол байсангүй. Харин дээдсийн адууны зүсийг хадгалах хүсэл л байж. Гэтэл нэг л өөр. 
Хойтон хавар нь уяхаар шийдэж, сумын наадамд мордуултал соёолон үрээ азарганд уралдаад хол түрүүлж. Дараа жил нь, түүний дараа жил нь ч амжилтаа бататган сумын наадмын түрүү  магнай хүлгээр шалгарч. Өөрөөр хэлбэл соёолон цагаасаа хойш завсаргүй гурван жил дараалан Мандал сумын наадамд түрүүлж, түмэн эхээ дуудуулсан байна. Түрүүлэх түрүүлэхдээ арын азарганы бараагүй түрүүлдэг тул эзэн уяач нэгийг сэтгэн 1988 онд төрийн наадмыг зорихоор шийджээ.
Данзаннямын хүрэн түрүүлж, Даваасүрэнгийн хонгор удаалан,  Солонго цавьдар халзан гурвалсан тэр жилийн наадамд олон газрын хурдан хүлгүүд шандас шалгаж, сумаасаа гарч уралдаагүй халтар азарга жаахан зүрхшээсэн үү, 21-т баригдаж. 
Харин дараа жил нь сумынхаа наадамд дахин түрүүлээд, 1991 онд дахин улсын наадмыг зорьжээ. АХ-ын 70 жилийн ойд тоосоо өргөхөөр газар газрын шандаст 560 азарга ирсэн байв. Наадмын өмнөх сунгааг Хүйн долоон худагт хийхэд 100 гаруй азарганд түрүүлсэн тул эзэн уяач “За өнөө жил ганзага хоосонгүй буцах даг шүү” хэмээн тооцоолж суусан биз ээ. Гэвч яг наадмын өдөр барьсан цэрэг нь цулбуурыг нь тавихгүй удаасаар хамгийн сүүлд шахуу гарч, хүлгийн сайнаар урагшилсаар 11-т баригджээ. 21-т баригдахад нь хоол ундны алдаа гараа юм байлгүй, тэгээд ч энэ том наадамд өдий дайны давхихад болноо хэмээн уужирч суусан Д.Одонгэрэл энэ удаа жаахан сэтгэл дундуур буцсанаа нуудаггүй. Гараан дээр алдаа гараагүйсэн бол халтар азарга минь зөнгөөрөө явсаар айрагдчих ч байсан юм бил үү гэсэн бодол үе үе орж ирнэ. 
Учир нь тэр жил түрүүлдэг хээр азарганы эзэн Хэнтий нутгийн нэрт уяач уралдааны өмнөхөн тэдний уяагаар ирж, халтар азаргыг нь хараад “Миний хээр азарга энэ хоёр л уралдах юм байна даа. Энэ  хаанахын азарга вэ?” хэмээн чухалчлан асуусныг  хамт явсан найз Түвшин нь хэлжээ. 
Их уяачийн хэлсэнчлэн түүхт ойн том наадамд өөрийнх нь хээр азарга түрүүлж, Даваахүү Тод манлайн Сарт аман хүзүүдсэн байдаг.
Сэтгэл дундуур үлдсэн Д.Одонгэрэл улсын наадмаас буцах замдаа Баянчандманийн наадамд халтар азаргаа уралдуулжээ. 100 гаруй хурдан хүлгээс халтар азарга сурсан зангаараа цойлон гарч түрүүлэн түмэн эхээ дуудуулсан байна. 
Тэр жил халтар азарганы уяа зөв байсан тул Шарын голын ойд дахин уралдуулах болж, азарга гарах өглөө Д.Одонгэрэл унаач хүүхдэдээ “Миний хүү амыг нь дарж яваарай. Наадмын талбайн хажуугийн төвгөр дээр ирээд тавиарай” хэмээн захижээ. Хүү ч хэлсэн ёсоор нь төвгөр дээр өнгөлж гарч ирэнгүүтээ амыг нь тавьтал арын хоёр азарга нь дайраад гуравт баригдаж. 
Ийн уралдсан болгондоо цулбуур өргүүлдэг хурдан халтар азарга 22 наслаж, соёолон цагаасаа хойш 17 хүртлээ уралдахдаа сумын баяр наадамд 11 түрүүлж, хоёр айрагдан бахархалт түүхийн эзэн болсон билээ. 
Уртлаг, дундын бие хаатай, олон хоногийн хатуу уяатай халтар азарганы төл 10-аад эр унага гарснаас сум, аймагт айрагдсан хурдан буянгууд төржээ.

"Тод магнай" сэтгүүл №98 2018 он

6 Сэтгэгдэл

ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.