Даамай сайн гүүгээр даллаганы сав хий

Сайн гүү эрэлтгүй
Сав манайд бий /Өвгөн ноёны ярианаас/
Сэцэн хан аймгийн Сэцэн ханы хошууны гол хамжаа Хэрлэнгийн ар хаяа нутгийн хүлэг морьд эдүгээ ч хурдаараа гайхуулж байна. Энэ нутаг бол одоогийн Хэнтий аймгийн Баянхутаг сум юм. Баянхутагийн уяач Уртын Дамдинжав, Уртын Гонгор, Загдаагийн Хүрэлбаатар нарын адуу энэ хавь Хэрлэнгийн ар хаяа чигийн удамтай болов уу. Энэ тухай үл өгүүлэн тус сумын гуравдугаар багийн ард, уяач Д.Лувсандорж /1994 онд 68 настай/-той нэгэн сонихон түүх хүүрнэсэн юм.
Донирын Дэмбэрэлийн улаан азарга бол Сэцэн ханы наадамд 10 гаруй түрүүлсэн зартай хурдан хүлэг. Д.Дэмбэрэлийн үр нь “бүлтгэр” Лувсандорж  гэгч хүн байв. Улаан азарганы удам Хүртийн Дамдингийн хүрэн азарга, түүний үр Бат-Өлзийн Цоо хээр болно. Эднээс удамлаж Баянхутаг хурдтай болсон.
Д.Дэмбэрэл Маалайгийнд хүүхдээ өргүүлж төрөл садан болов. Дэмбэрэлийн дүү солгой Норов гэдэг хүн морь их танина. Норов ахынхаа төрөлссөн Маалайгийнд  гүү унагалах цагаар очсон. Тэдний адуунд дэлдийсэн чихтэй цагаан толгойтой гүү унагаа үхүүлчихээд сахиад зогсож байжээ. Маалайг адуундаа явсан хойно Норов үхсэн унагыг үзжээ. Тэр унаганы сээр нуруу нь үргэлж ястай байж. Норов Маалайгийнд буугаад:
-Цагаагч гүүгээ өгчих гэж  шалахад,
-Даллаганы сав гүү өгөхгүй гэв.
Норов хойтон жил нь нөгөөх цагаагч гүүнээс ямар унага гарсан юм бол гээд  хүрээд очив. Гүү арай унагалаагүй байж гэнэ. Норов, Маалайгаас “Цагаагч гүүгээ өгчих” гэж дахин шалав. Маалай “Үгүй” гээд хавьтуулсангүй. Норов,
-За яах вэ, манай ах чамд нүүрэндээ үсгүй хүний үр өгөхдөө харамлаагүй юм. Чи бидэнд нүүрэндээ үстэй адгуусны үр харамлалаа гэж үг хаяхад Маалай,
-Аваад яв! Миний цагаагч гүүнээс эр унага гарвал азарга тавиарай. Охин унага гарвал даллаганы сав хийгээрэй гэвэй. Цагаагч гүү Норовт очоод эр бор халзан унага гаргасан нь Дэмбэрэлийн улааны дээд удам болжээ. Дэмбэрэл адууны удам сүүл үедээ голдуу цагаан толгойтой хээр халзан зүстэй болсон нь холын угшил аж.
Өгүүлэх нь:
Сайн гүү даллаганы сав дүүргэнэ гэдэг үнэн буюу. Манай ажаа Мөнххаан гаралтай жасын буурал гүү авснаас хойш олон сайхан төл өгч хишиг буянаа хайрласан сан. Буурал гүү 30 хүртлээ үр төлөө өгөөд нэгэн хавар Хэрлэнгийн хойд биеийн эрэг хавьд унагатайгаа адуунаас үлдээд өеөдөж унаад босч чадалгүй нүд аничихсан байв. Ажаа бид хоёр буурал гүүгээ эрсээр олж очиход нялх эр хар буурал /том болоод цагаан ухаа буурал/ унага нь үхсэн эхээ сахиад зогсож байлаа. Элэг эмтэрмээр. Буянт адгуус буурал гүүнийхээ ясыг эвтэйхэн болгож орхиод нялх унагаа авч явах гэж үйлээ үзсэн сэн. Тэр унага хожим жаахан эрх зантай хурдан морь болж билээ. Буурал гүүний удам буурал гүү эдүгээ ч манай адууны хишгийг тогтоож л явна. Аль эрт 30 жилийн өмнө нүд анисан буурлын удам өнөөдөр зүс, зангаараа оршсоор авай. Манай ажаагийн адуунд хурд авчирсан даллаганы сав нь буурал гүү юм. Энэ тухай адуу судлаач Д.Даваа /Төрийн билэгдэл төгс шинжит хүлэг. Улаанбаатар.1994 он. Хуудас 20-21/ тодорхой өгүүлсэн нь бий.
Ж.Саруулбуян /Сэцэн ханы хүлэг номоос/