“Боржигон-Ажнай” МСУХ-ны нарийн бичгийн дарга Н.Энхмандах: Бүрэнцогтын брэнд гэж гайхуулах дуртай

Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр сумын харьяат, “Боржигон-Ажнай” МСУХ-ны нарийн бичгийн дарга Н.Энхмандахын ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна.
-“Боржигон Ажнай” МСУХ-ны нарийн бичгийн даргын албанд томилогдоод удаж байна уу?
-Энэ тухай ярихын өмнө оршил ярьж таарах нь. Би Сүхбаатар аймгийн Бүрэнцогтын уурхайд төрж өссөн хүн. Гэхдээ Бүрэнцогтын уурхай хаагдахад нутгийн ихэнх нь Бор-Өндөрт ирцгээж байлаа. Хожмоо 2002 онд Бүрэнцогтын найман жилийн сургуулийн 50,  2012 онд 60 жилийнх нь ойг тус тус  тэмдэглэлээ. Мөн 2010 онд Монголын бүх уурхайчидад зориулсан хөшөө босгож наадам хийлээ. 2013 онд Монголын уурхайчдад зориулсан хүндэтгэлийн наадам боллоо. Энэ бүхэнд нутгийн зөвлөлийн тэргүүний хувьд зохион байгуулагчаар ажиллаж байлаа. Үүнээс үүдээд Улаанбаатар дахь нутгийн зөвлөл, Бор-Өндөрийн нутгийн зөвлөлийнхөнтэйгөө хамтраад дөрөв, таван ч уралдааныг амжилттай зохион явууллаа. Энэ бүхэн моринд орохын эхлэл болсон юм. Нөгөө талаар би Хэнтий аймгийн Тээвэр, авто замын газрын харьяа Бор-Өндөр салбарын тээвэр зохицуулагчийн албатай. Миний дээд талд аймгийн удирдах дарга, “Сэцэн ханы хүлэг” уяачдын холбооны тэргүүлэгч асан Санжаадорж гуай ажилладаг юм. Тэгэхээр моринд дуртай даргадаа уруу татагдчихсан гэж болно шүү. Ингээд “Боржигон Ажнай” уяачдын холбоонд орж, тэргүүн Гомбодорж, ахлах тэргүүн Алтанхуяг нартайгаа хамтран ажиллаад зургаан жил болж байна.
-Бүрэнцогтын уурхайн хурдан хүлгүүдийн тухай та сайн мэдэх үү?
-Бүрэнцогтын уурхай анх 1948 онд байгуулагдахад монгол орны өнцөг булан бүрээс маш олон залуус ирж л дээ. Тэр дунд моринд хорхойтой нөхөд ч байж таарч. Ингээд адуунд дуртай хүмүүс чинь хоорондоо ярьж байгаад Халзан, Мөнххаан, Түвшинширээгээс адуу авчирч, нийлүүлэн удам угсааг нь сайжруулах ажлыг эхлүүлсэн байгаа юм. Бараг шинэ үржил маягийн юм болгочихсон. Жишээ нь, Баадуугийн алаг азарга эцэг нь Баянхутагийн Шаазан Шаравын, эх тал нь Өлзийтийн Өндөр Бавуугийн адуунаас гарсан. Өдгөө Баадуугийн алаг азарганы төлийн төл 60-аад азарга байгаа тухай Санжаадорж ах ярьж байна лээ. Мөн Босоо цавьдар гэж алдартай азарга байна. 1963 онд Хэнтий аймгийн 40 жилийн ойгоор 110 азарганаас хол тасархай түрүүлж байсан түүхтэй. Одоо Босоо цавьдарын унаач Цэрэгээ гэж 60 хүрч яваа хүн манай Бүрэнцогтод амьдарч байна. Түүний дурсамжинд:
“Биднийг унаач байхад одоо шиг олон машин тэрэг, чиглүүлэгч гэж байсангүй. Ерөөсөө зогсож байгаа адууны хажуугаар өнгөрч байгаа юм шиг л хурдална. Нэг мэдэхэд би бараг ганцаараа явж байна уу гэж бодогдохоор тийм хурдан адуу байлаа” гэж өгүүлдэг. Бас нэг бахархалтай жишээ хэлэхэд, 1969 онд өөрийнхөө төл дөрвөн азаргатай уралдаад өөрөө тавд орж байсан гэдэг. Ер нь төл их сайтай. Одоо энэ Улс халзангийн дээд удам байгаа юм. Тиймдээ ч манай нутгийнхан Бүрэнцогтын брэнд гэж гайхуулах дуртай. Бид энэ тухай олонд илүү хүргэхийг хүсч байгаа учраас ирэх жил Бүрэнцогтод хөшөөг нь босгож, хурдан хурц хүлгэдийнхээ тухай ном гаргахаар ажилдаа ороод байна.
-Сонирхолтой ном болох нь дээ. Нууц биш бол ямар, ямар хурдан хүлгийн тухай орж байгаа бол оо?
-Гол ажлыг Санжаадорж дарга нугалж байгаа хүн дээ. Босоо цавьдар, Бүрэнцогтын Баадуу Дорж гуай, морин толгой Дугарсүрэн, гэзэг Гомбо, босоо адуугаар наадаж байсан Бороо, Санжмятав гээд л  үргэлжилнэ.  Мэдээж үр хүүхдүүдээс нь Сайнбаяр, Гансүх нарын олон залуус хамтарч байгаа. Ер нь дараа жил Халхын их хүлэгч Баадуу Дорж гуайгаа алдаршуулах наадмыг зохион байгуулах юм. Өвгөн ноёны дараа орохоор мундаг уяач явсан гэлцдэг. Миний мэдэхээс торгон дээл, торгон өмдтэй, даалуу тоглож, морь уясан хүн явдаг байлаа. Нэг уяхдаа их олон морь уяна гээч.
-Энэ их ажлынхаа хажуугаар та уяа сойлго тааруулдаг уу?
-Морины төлөө гэсэн сэтгэлийг минь олон түмэн үнэлдэг шүү.  Бид ээж ааваасаа есүүлээ. Бүгд Бүрэнд төрж, өссөн улс. Ингээд ах дүүсээрээ нийлж 2002 онд болсон сургуулийн ойгоор түрүү соёолонг өнгөт зурагтаар байлж байсан юм. Мөнгө хатуу тэр үед зурагт сая төгрөгийн ханштай байлаа шүү дээ. Морины ажил сайхан л даа. Морины төлөө хийж байгаа ажил үйлс цагаан мөртэй байдаг юм. Нутгийнхан маань миний хичээл зүтгэлийг үнэлж хурдан адуугаараа бас бэлэг барина. Аймгийн Алдарт уяач Цэвэгсүрэн Өсөх гоё хүрэн азарганыхаа төл хязаалан үрээг 2011 онд бэлэглэсэн нь 2012 онд “Жавхлант шарга“-д гурваар, Галшарын 90 жилээр айргийн таваар хурдаллаа. Мөн аймгийн Алдарт уяач Чулуунбарга, Мөнххааны Бадарчийн Батбилэг, Бүрэнгийн сумын Алдарт уяач Дашдондог нарын сэтгэл шингэсэн хурдан буянгууд бий. Миний адуу Сүхбаатар аймгийн Халзан суманд байдаг юм. Манай хадам аав МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар  Мишигийн Мооног, түүний төрсөн дүү МУ-ын аварга малчин Гунаасүрэн гэж мундаг улс бий. Одоо Гунаасүрэн ахын хүү сумын Алдарт уяач Ганбаяр адууг маань хариуцан маллаж байна.
-Бидний урилгыг хүлээн авч ярилцсанд баярлалаа. Таны морины ажил үйлсэд амжилт хүсье.
-Баярлалаа. Нутгийн зон олондоо болон Мөнххаан сумын тавдугаар баг, Бүрэнцогт багийн Өсөхөөдөө баярлаж явдгаа “Тод магнай” сэтгүүлийн хуудсаар дамжуулан хүргэж байна. Адууны цагаан хийморь өнө мөнх биднийг ивээж байх болтугай.
"Тод магнай" сэтгүүл Хэнтий аймгийн тусгай дугаар