Төв аймгийн Жаргалант сумын удамт хурдан хүлгүүд, эрдэмт мэргэн уяачид

1950 хэдэн оны үеэр намайг хурдан морь унаж байхад миний танил Хишигдэмбэрэл, Дэмбэрэлпүрэв нарын зэрэг хүүхдүүд сайн үүлдрийн өндөр морьд унаж улсын их наадамд уралддаг байсан юм. Тэдний унадаг морьд нь өндөр биетэй, гялалзсан өнгөтэй, сагагийг нь цагаан эдээр боосон зээрд халзан, хар хээр азарга, бор хээр, шар хээр, бор үрээнүүд байж билээ. Бага байхад бид тэднийг тахийн эрлийз адуунууд гэж шуугицгаадаг, бас ч мориныхоо хурдныг тахийн эрлийзтэй үзэлцүүлнэ гэцгээдэг байсан юм. Хожим тэрхүү сайн угсааны адууг өсгөж үржүүлдэг морин заводын дарга байсан БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар Д.Аръяатай зориуд уулзан тэр тухай асууж ярилцахад:
-Тийм ээ. Тахийн эрлийз сайхан адуунууд манайд байсан юм. Сүүлдээ тэднийг цэргийн газар шилжүүлж өгсөн. Хязгаарын цэргийн ангийн байлдагчид барьж авсан тахийн хоёр гүү, хулангийн нэг азарга байсан. Хээр азарга нь 1967 оны зун Жаргалантад гүйгээд очсон байсан гэж хүн ярьсан. Тэднийг сайн үүлдрийн адуутай эрлийзжүүлж байсан. Хуланг сайн угсааны адуутай эрлийзжүүлэхээр ердөө олигтой төл гардаггүй, дандаа луус гардаг. Харин тахийн хоёр гүүг сайн үүлдрийн азаргаар гишгүүлэхээр сайхан төл өгдөг юм. Харамсалтай нь тахь зэрлэг амьтан болохоороо хэдийгээр хүнд ойртож номхорлоо ч гэсэн монгол адуунаас хачин их догшин, хазаж хайрдаг адайр зантай байсан. Тиймээс тэр хоёрыг хураах азарга олдохгүй байлаа. Ганцхан  багадаа адуунд өшиглүүлсний улмаас духан дээрээ том хонхорхойтой болсон өндөр хээр халзан азарга тэр хоёрыг хураадаг  байсан. Унага нь голдуу охин гардаг бөгөөд манайхаас цэргийн газар хэд хэдэн сайхан биетэй сартай хул хээр гүүнүүд шилжиж очсон доо. Тахийн хоёр гүүнээс цөөхөн эр юм гарсныг нь Дэндэв гуай гардан уяж байсан юм. Шар хээр, бор хээр хоёр үрээг бид дааганд нь сургах гээд дийлээгүй, мөн шүдлэнд нь дийлээгүй, хязааланд нь арай хийж дээр нь хүүхэд тогтохтой болгосон юм. Гэхдээ наадмын их давхилаас бусад цагт дандаа том хүн унаж, тарлаж, хөлсөлж байсан. Бор хээр нь шүдлэндээ зориуд моринд сайн хүн мордуулаад тавихад морин заводоос Мэндийн хар үзүүр хүртэл ирэх очихын нийт 14 км газар туж булгиад ирж байсан юм шүү. Энэ үрээ хөлийн хөдөлгөөн түргэнтэй, цуцдаггүй, шар хээр нь их холч давхилтай юм шиг санагддаг байж билээ. Хязаалан насандаа бор хээр нь хадуураад өргөн ганга дээгүүр харайж ойчоод өрөөсөн далаа гэмтээчихсэн юм. Шар хээр нь улсын наадамд түрүүлсэн. Түрүүлэхдээ бас хадуурч байсан шүү. Морьтой хүмүүс шахаж барианд оруулсан юм. Амыг нь татаад хөлсийг нь хусах гэхэд тойрч шавсан улсаас эвгүйцэж булгиад хүүхдээ унагаачихаж билээ... Өөр бас нэг сайхан улаан хээр даага улсын наадамд түрүүлж ирж яваад яг бариан дээр ирээд Нүхтийн сайран дээр зогтусаад гарч өгөхгүй байсаар байгаад Галшарын хоёр даагыг хажуугаараа өнгөрөхөөр дагаж харайгаад гуравт айрагдсан юм. Тэр хээр даага нэлээд номхон, их сайхан биетэй, ер сайхан ч, сайн ч адуу болох байсан юм даа... гэх зэргээр ярив.
Жаргалантын САА-гаас ХХ зуун дуустал улсын их наадамд нийт 10 морь түрүүлж, есөн морь айрагджээ.
А.Баярмагнай