“Дэндэв тайж хурдтай болсон учир”

Дэлгэрэхийн их уяач “хөх” Цэрэнгийн унаач нь явсан, угтаа шавь нь болж хүмүүжсэн өвгөн уяач Г.Уунай гуай үзэж мэдсэн, сонсож дуулсан олон зүйлийг  ярьдаг хүн. Тэрээр Дэндэв тайж хурдтай болсон тухай ийн өгүүллээ.   
Говь мэргэн вангийн хошууны Дэндэв тайж, Гомбо тайж, Гомбожав тайж гэж  хөрөнгөлөгчүүд  байсан гэдэг. Эднийг “Ван-гийтан” гэдэг байж. Гомбожав тайж  морь уядаг хүн байсан, түүний удмынхан Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх суманд  бий. Гомбо тайжийн удмын хүн нь Галсанбанди гэдэг. Галсанбанди нэрт уяач болсон. Тэрээр Уунай гуайг  14 настай орчим байхад нь настай өвгөн байсан ажээ.  
Эдэн дотроос морь их хурдлуулсан хүн бол Дэндэв тайж. Дэндэв тайжийн Ууц хүрэн, Гонжоон хээр, Магнай хээр гээд олон хээр морь хурдлуулсан гэдэг юм. Дэндэв тайжийн адууг Тайж адуу, Галсанбандийн адууг Банди адуу гэх мэтээр  эдгээр айлуудын адууг нэрлэдэг болжээ. Хамгийн сүүлд Марав өвгөний хурдан зэгэл мориор Банди адуу дууссан ч гэж хэлэх хүн байдаг юм. Уунай гуай Дэлгэрэхийн энэ нутгийнхантай бага залуугаасаа ойр дотно байсаар ирсэн. Хүүхэд байхаасаа л нутгийн өвгөчүүл Дэндэв тайжийн тухай ингэж ярихыг чихээрээ сонссон нь одоо ч мартагддагүй ажээ. 
Дэндэв  тайж  бага залуудаа айл гэр болоод мал хөрөнгө тааруухан  байж. Гэтэл тэднийд хаанах нутгийнхыг мэдэхгүй “гэрийнх нь хүнтэй үерхэж байсан” гэж яригддаг ахимаг настай хүн байдаг байж. Тэр хүн байж байснаа л нэг яваад хоёр, гурван сараар  алга болдог. Нэг ирэхээрээ хоёр, гурван сар байгаад л байдаг. Ийм байдалтай хэдэн жил болсон байна. Тэр хүн нум сумнаас ер салдаггүй үүрээд л явж байдаг  байж. Ингэсээр насан өндөр ч болж. Хуучин байдлаараа явж явж нэг  ирэхдээ том толгойтой, цүрдийсэн гэдэстэй хээр үрээ хөтөлж иржээ. Тэгээд хэд хоноод буцахдаа Дэндэв тайжид “өвгөн нь одоо явна аа. Олон ирж чадахгүй. Чи үүгээр азарга тавиарай” гэж хээр үрээгээ өгчээ. Тэгэхэд  “моринд  хий морьтой” гэх  Дэлгэрэх, Түвшинширээ хоёрын заагт байдаг Бухандайн хөх овооны энгэрт Дэндэв тайжийнх байж. Тэднийх угаасаа л тэр хавиар нутагладаг байсан гэдэг. Хоёул “хөх овоон” дээр гараад өвгөн сан тавьж гэнэ. Тэндээс зүүн тийш талд  “Таван толгой” гэдэг хэдэн бүлтгэр толгойг зааж “тэнд хэдэн зээр байна, чамд нэгий нь харваж өгье...” гээд нум сумаа татаж чиглүүлж байгаад харвачихлаа гэнэ. Тэгснээ “за одоо би ийшээ явлаа. Чи тийшээгээ оч. Зээрээ олох байх. Харин сумы нь олвол чамд сайн даа. Чи олохгүй байхаа даа”... гэж хэлж. Тэд хөх  овоон дээрээс буухдаа хоёр тийшээ салж явцгаасан байна. Дэндэв тайж Таван толгойд зээр байсан газарт хүрч  очиход ганц эвэртэй шаргачин үхээд  хэвтэж  байсан гэнэ. Тэр хавиар оносон сумы нь хайгаад олоогүй  гэсэн. Нутгийнхан дунд сүүлд  “ганц эвэртэй шаргачны толгойг нь олох юмсан” гэсэн яриа их байжээ.  Нумтай өвгөний өгсөн хээр үрээгээр Дэндэв тайж  азарга тавиад арав хүрэхгүй хэдэн тооны адуугаа хураалгаад тавьжээ. Нэг өглөө Дэндэв тайж эрт адуугаа харчихаад ирэхэд нь эхнэр нь өнөө хэдэн адуу чинь байна уу гэхэд Дэндэв тайж билэг бодоод “мэдэхгүй, мэдэхгүй, их адууныхаа захаас нь очиж морио юүлчихээд ирлээ...”  гэхэд  эхнэр нь  сэргэлэн хүн  “энэ өмхий хамартын амнаас ийм билэгтэй үг гарна гэж  ердөө бодоогүй юмсан өнөөдөр л дууллаа...” гэж хангинаж байсан гэдэг. Түүнээс хойш Дэндэв тайжийнх их  баяжиж. Баяжихаас гадна  нумтай өвгөний өгсөн хээр үрээний төлүүд хурдан хээр адуутай болж их хурдлуулж “Тайж адуу” гэх болтлоо алдаршжээ. Харин Дэндэв тайжийн хөгшнөөс хожим хойно “танайд ирдэг байсан “нумтай өвгөн” аль нутгийн хүн байсан юм болоо???” гэхэд  “Ёстын хошууны хүн гэдэг байсан ...” гэж хэлсэн байна. Уунай гуай ийм л хууч яриаг  сонсож  тогтоожээ. Харин ингэж ярих өөр  өндөр  настан одоо үгүй болжээ.   
Н.Санжаадорж 2014.12.12.