Өндөршилийн “халзан” Гүр буюу “Гүр адуу” гэхийн учир

Сэцэн хан аймгийн Боржигон Сэцэн вангийн хошууны /одоогийн Дундговийн Баянжаргалан сум/ Баян Борнойнх гэж малаар ч баян ,хүүхдээр ч өнөр булан даасан   айл  байх. Тэднийх Жамъян, Жадамба, Цагаан-Өвгөн гэх гурван хүүтэй. Адуу хүн хоёр заавал удам дагадаг гэдэг. Эдний хүүхдүүд  үе дамжин  боловсролтой, бололцоотой амьдралтай явсаар ирсэн бөгөөд одоо удам залгасан тав дахь үе нь Бор-Өндөрийн "Боржигон ажнай" уяачдын холбооны дарга С.Ичинноров юм. С.Ичинноров нутагтаа домог болон яригддаг “Гүр” уяачийн тухай хуучлан ярьсныг өгүүлэн тэрлэв.
Баян Борнойн хүү Борнойн Жамъянгийн олон адууг малладаг, адууны яваач, адуучин нь нутгийн ард Гүр байжээ. Адуучин уяач Гүр угаасаа эртэч,ажилсаг, адуунд эртэй, барилддаг, сайн уургач байсны дээр итгэл даасан үнэнч шударга, гүндүүгүй эр хүн явсан аж. Найман атаар авсан гэх төө цагаан гаанс зуусан, аягын чинээ цагаан хөөрөг барьсан,архи дарс тааруулаад уучихдаг,цэцэн цэлмэг үгтэй, хөхрөөд л сайхан ярьдаг, ярьж дуусдаггүй яриатай, майхнаа ирттэл наадам дамждаг,нэгдэлд ерөөсөө ороогүй хүн гэнэ.            
Мань хүн Маршал Чойбалсанг нас барж төр засгаас орон даяар гашуудал зарлаж цагаан сарыг хааж, ууж идэж баярлаж, золгохыг хориход жижиг байшинд дотроос нь түгжчихээд архи уугаад л цагаан сараа тэмдэглэж байжээ. 
С.Ичинноровыг бага байхад нахиу хамартай, өндөр биетэй,халзан толгойтой, шөрмөслөг өвгөн гэрт нь ирж хоноод л “би танай адуугаар тоглож өссөн хүн . Та нарт сайн адуу авчирч өгөх ёстой “гэж ярьдаг. Авчирч өгсөн морь, гүү, азарга, үрээнүүд нь дандаа сайн адуу байсан байна. 
1974 оны үед Гүр өвгөн дал гаруй настай байхдаа эрэлд явж  ирээд буухдаа түрүүчийн буусан айлдаа тамхины саваа орхичихсоноо мэдээд ирсэн айлынхаа 16 настай баньдыг “хүү минь миний мориор яваад   Дөөгийнхөө тамхины савыг аваад ир” гэж  явуулжээ. Өвгөний морийг унаад “чүх” гэтэл нэг дугтраад л амгайгаа соёондоо хийгээд арилж өгч. Заасан айлыг нь чиглэсээр гадаа нь ирж зогсоод мориноосоо буулгүй айлын хүнээс өвгөний тамхины уутыг аваад эргээд л явахад өнөө морь ам нь дийлдэхгүй соёондоо амгайгаа хийж духайсаар гэрийн гадаа ирж буухад гарынх нь алга цэврүүтчихсэн хорсч байжээ. Гүр өвгөн угаасаа ийм л морь унаж явдаг хүн байв.  
Нутгийнхан өвгөнийг халзан Гүр, Гүр гуай гэх ба ихэнх   ойр дотныхон нь  “Дөө” гэнэ.       
Дундговийн Өндөршил –Баянжаргалангийн заагаар нутагладаг олон хурдан адуутай одоогоор бол адууны ченж гэхээр энд тэнд явж адуу их авчирдаг байсан байна. Голдуу зүүн тийшээ Иххэт, Галшар чигээс адуу авдаг байсан гэдэг. Дорноговийн Их хэтийн Онгон Адилбиштэй дотно нөхөрлөж, түүгээр дамжин олон хурдан адуу авч байсан байдаг.Тэдгээр болон түүний угшил л Гүрийн хар, Гүрийн бор шарга, Гүрийн улаан, Гүрийн модон зээрд гэх мэт олон хурдан азарга, морь төрж үржжээ.  .Одоо ч Дорноговийн хойд тал, Дундговийн зүүн талаар Гүр адуу гэх ба Өндөршилийн цагаан,  бор адуунууд хурдлаад байгааг Гүр адууны угшил гэхийн учир энэ  юм.  Боржигон наадамд олон айраг түрүү авсан Гавъяат нэгдэлчин Дорноговийн Хужирын Жамбалын  адуу, Зандансүрэнгийн загал, Гурвансайханы хар Гочоогийн хурдууд цөм л Гүр адууны угшил одоо ч тасраагүй байна.
            Дундговийн Өндөршилийн Халзан Гүр хэмээх хөх монгол эрийн олондоо хүндлэгдсэн хүн чанар, хурдны удмыг  түүний хүүхдүүд Гүрийн Гунгаадаш, Гүрийн Ёндон нар унаган нутагтаа залгамжлан мөнхжүүлсээр авай.

Н.Санжаадорж