Доктор Б.Пүрэвцэрэн: Хурдны адуунд нэмэлт тэжээл хэрэглэхээс өөр аргагүй

А.Тэлмэн
2013 оны 12-р сарын 10 -нд

"Тод магнай” сайт “Адууны үржил селекци, эрлийзжүүлгийн” талаар хэлэлцүүлгийг 11 дүгээр сард явуулсан билээ. Тэгвэл энэ 12 дугаар сарыг “Адууны тэжээл, түүний зохистой хэрэглээ”-ний тухай ярилцах сар болгон зарлаж байна. Ийнхүү “Нэг сар-Нэг хэлэлцүүлэг” булангийн энэ удаагийн зочин Мал эмнэлгийн ухааны доктор Б.Пүрэвцэрэн байлаа. Мал эмнэлгийн хүрээлэнд 39  дэх жилдээ ажиллаж байгаа буурал эмч 1976 онд ХАА-н дээд сургуулийг төгсөөд Мал эмнэлгийн вирус судлалын лабораторийн эрдэм шинжилгээний ажилтнаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж байсан аж. Тэрээр 1986-1989 онд Москва хотын Мал эмнэлгийн сорилын хүрээлэнд ажиллаж, мал эмнэлгийн ухааны эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд сүүлийн жилүүдэд гүүний вируст хээл хаялтад судалгаа хийж, уг өвчнөөс сэргийлэх вакциныг гаргаад байна. Одоогийн байдлаар энэ вакциныг Булган аймгийн бүх суманд нийт 40 мянган гүүнд тариад байгаа гэнэ.
Эрхэм уншигч танд ч энэ булан нээлттэй бөгөөд сонирхсон асуулт, санал хүсэлтээ
todmagnai@ymail.com хаягаар болон редакцийн 9509-2992, 9405-2992 дугаарт холбогдон илгээж болно.
-Бид тантай “Адууны тэжээл, түүний зохистой хэрэглээний тухай” ярилцах гэсэн юм. Адуунд заавал тэжээл хэрэглэх шаардлагатай юу?
-Тэжээл, нэмэлт тэжээл гэж байна. Манай уяачид, малчдын хувьд тэжээлийн журмаар овъёосыг түлхүү хэрэглэдэг. Овъёос бол уураглаг бодис өндөртэй учраас тамир суулгах, тарга тэвээргийг нэмэгдүүлж, биеийн эсэргүүцлийг сайжруулдаг. Үүн дээр улааг хивэг гэж нэрлэдэг, будааны үс хальс ихтэй сэвсгэрдүү хивгийг хольж баяжуулан өгч болно. Харин нэмэлт тэжээл гэхээр ихэвчлэн эрдэс, витамин голлосон бүтээгдэхүүнүүдийг хэлдэг юм. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн дулааралтай холбоотойгоор байгаль орчин ихэд өөрчлөгдөж, унаган байгалиасаа аваад хэрэглэчих тэжээлийн зохист харьцаа алдагдсан. Өөрөөр хэлбэл, нэг м/квадрат талбай дахь ургамлын шим тэжээлт чанар алдагдаж, шарилж, хамхуул голдуу ургамал илүү ургах болжээ. Үүнээс үүдэн, ялангуяа хурдны адуунд нэмэлт тэжээл хэрэглэхээс өөр аргагүй болж байгаа юм. Сүүлийн жилүүдэд монгол адууныхаа цусыг сэлбэх зорилгоор Араб, Орос, Англиас хурдан удмын адуу оруулж ирж, хүмүүсийн хэлдгээр шинэ цагийн адуу олон боллоо. Ийм адууг өсгөж, бойжуулан, уралдаан тэмцээнд ашиглах, уналга эдэлгээнд хэрэглэхэд зайлшгүй эрдэс, витамины дутагдлыг нөхөх шаардлагатай юм. Миний хувьд нэмэлт тэжээлийг хэрэглэж байгааг сайшаадаг хүн. Учир нь тухайн морины эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлөх бөгөөд олон удаагийн уралдаан тэмцээнд уралдах чадамжийг бий болгодог болохоор тэр. 
-Тухайн адуунд ямар нэмэлт тэжээл хэрэгтэй байгааг яаж мэдэх вэ?
-Жишээ нь, бага насны адуу уралдааны замд халтирах, эсвэл гуу жалга, замын хөндлөн бартаан  дээгүүр харайснаас болоод хөлөө хугалах нь элбэг тохиолддог. Энэ нь ихэвчлэн кальци, фосфорын тэнцвэржилт алдагдсанаас болж, яс хэврэгшсэнтэй холбоотой. Ер нь уяаны ажил дутуудсан, эсвэл тарлалт, дасгал сургуулилтыг тааруухан хийснээс морины хөлний гэмтэл олонтаа гарах нь бий. Хурдны адуунд өөр нэг тохиолддог зүйл бол шингэний дутагдалд орж, ус, эрдсээ алдсанаас бахардах, тамирдаж суудаг. Мөн төмрийн дутагдлаас  болж уушгинд очих хүчилтөрөгч үндсэндээ байхгүй болдог. Ингэж хүчилтөрөгчийн дутагдалд орсон морь суухаас өөр аргагүй. Тийм учраас уяачид, ялангуяа шинэ залуу уяачид уяж байгаа мориндоо нэмэлт тэжээлийг зохист харьцаагаар нь хэрэглэж байхыг л зөвлөнө. Гэхдээ мэдээж уралдааны өмнө богинохон хугацаанд нэмэлт тэжээл хэрэглээд, өндөр амжилтанд хүрнэ гэдэг хэцүү. Удаан хугацаагаар хэрэглэх шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл, манай уяачид бүтэн жилийн бэлтгэл ажлыг хийдэг. Энэ хугацаандаа эрдэс, витаминжуулалтыг давхар тэнцвэртэй хийж явах ёстой юм. Түүнээс биш өвөл, хаврын цагт хэтэрхий их тураачихаад, наадам дөхөөд ирэхээр янз янзын өндөр үнэтэй нэмэлт бүтээгдэхүүн өгөөд амжилт гаргана гэвэл хэцүү.
-Нэмэлт тэжээлийн тунг тааруулахгүй бол яах уу?
-Тун хэтрүүлэх нь зохистой бус хэрэглээ болно. Мэдээж тодорхой графикаар тунг нь тааруулж өгөхгүй дур мэдэн хэрэглэх нь буруу. Жишээ нь, аль ч витаминыг их хэмжээгээр хэрэглэвэл цусанд өтгөрөлт явагдана. Өтгөрөл явагдаад ирэхээр зүрхний ачаалал ихэснэ. Өөрөөр хэлбэл, өтгөн цус судсаар бүрэн тарж, биед тэжээлийн бодисыг хүргэнэ гэхэд хүндрэлтэй болдог. Нэг үе манай уяачид 20, 40 хувийн глюкозыг тамир суулгана гэж их хэрэглэдэг байлаа. Энэ бол асар буруу зүйл. Яагаад гэхээр цусан дахь сахар ихэдсэнээр судасны хананд өнгөр тогтдог. Ингэснээр судас хатуурч, уян хатан байдал нь алдагдаад, морь амархан цуцаж ядрах юм уу, нэг, хоёр жил л уралдаад “дуусдаг”. Нөгөө нь сахарлаг бодисоос болоод зах хязгаарын нарийн судсаар цус гүйхгүйгээс амьсгалжилт явагдахгүй. Тэрнээс болоод морь амархан цуцаж ядардаг. Үүнийг манай малчид, уяачид зүрх өөхөлнө, амьсгаа суучихлаа гэж ярьдаг. Энэ сахар, глюкозтой холбоотой байдаг. Ийм учраас хэрэглэхдээ маш бага тунгаар, таван хувийн глюкозын уусмалыг л санал болгодог.
-Ер нь ямар тохиолдолд дусал хэрэглэх ёстой юм бэ?
-Эрдэс бодисын алдагдлыг нөхөхийн тулд хэрэглэдэг. Жишээ нь, натрихлорид буюу бидний хэлж заншсанаар 0.9-ийн натри буюу физиологийн уусмал бол хамгийн хоргүй уусмал. Организмын шингэний түвшинг тэнцвэржүүлдэг. Мал амьтны буруу тэжээлгээс үүдэлтэй, тэжээлийн хордлого, цус хэт их хүчиллэг болсноос цусны өтгөрөлт болоход натригаар саармагжууллаг. Энэ нь нэг ёсондоо тэжээлийн хордлогыг тайлж байгаа юм.
-Тэгвэл тэжээл, нэмэлт тэжээл хоёрыг заавал хэрэглэх ёстой юу?
-Малдаа өвс, хивэг, овъёос ч юм уу, тарианы сүрлийг тэжээлийн зориулалтаар хэрэглэж болно. Харин цаашдаа уралдуулахаар бэлтгэж байгаа бол заавал эрдэс, витаминжуулалтыг явуулах хэрэгтэй. Тамирчдыг  хар л даа. Дасгал сургуулилт хийгээд ирэхээр мэдээж их хэмжээний хөлс ялгарч, энерги алдагддаг. Тэрийгээ зайлшгүй нэмэлт бүтээгдэхүүнээр сэргээдэг. Үүнтэй адил хурдан моринд ч нэмэлт тэжээ