50 жил хөлдөөсөн үрээр амжилттай хээлтүүлжээ

 Д.Самданжамц (МУ-ын зөвлөх мал зүйч)

  Г.Бадамханд (ЭША)

Азарганы үрийн чанарт тэжээлийн нөлөө

1930-аад оноос азарганы үрийн чанарыг нарийвчлан судалж, азарга болон бусад төрлийн хээлтүүлэгч малын үрийг шинжлэх аргачлалыг боловсруулжээ. 1980 оноос энэ төрлийн судалгаа улам боловсронгуй болж үрэн дэхь эр эсийн тоо болон физиологийн бусад үзүүлэлтийг тодорхойлох болсон байна.
 2008-2009 онд Бүх Оросын Адууны аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн В.В.Калашников, В.А.Науменкова зэрэг эрдэмтэд 20-30 жилийн өмнө гүн хөлдөөсөн азарганы үрээр гүү хээлтүүлж, хээл авалт тавин хувьд хүрч дэлхийд анх удаа олон жил хадгалагдсан гүн хөлдөөсөн үрээр гүү хээлтүүлж төл авчээ.
 2002-2009 ондадуу судлаачД.Самданжамцнарын эрдэмтэд Будённый, Араб,Ахалтекин, Монголүүлдрийн азарганы үрийг зохиомол үтрээнд авч чанарын үнэлгээ өгөн, шингэлж хөлдөөх туршилт судалгааны ажил хийсэн байна.
Судалгааг 2 үе шаттай явуулж, эхний шат буюу бэлтгэл үед үр авах азаргыг байран маллагаанд 126 Мдж солилцлын энергитэй тэнцэх уураг, витамин ихтэй тэжээлээр 35-40 хоног тэжээж, зохиомол үтрээнд үр авав.
Дараагийн шатанд  гурван үүлдрийн азарганаасзохиомол үтрээнд үр авч, үрийн хэмжээ, хөдөлгөөний идэвхи,  1 мл дэхь эр эс болон нэг удаагийн харайлтаар гарсан бүх эр эсийн тоо, үрийн амьдрах чадвар, эмгэгт эр эсийн хувь зэргийг мал зүйн шинжлэх ухаанд хэрэглэдэг нийтлэг арга зүйн дагуу тодорхойлж, үрийг шингэлж -196 градусын шингэн азотонд хөлдөөв.

Графикаас үзэхэд уналга-хурдны чиглэлийн үүлдрийн азарганы нэг удаагийн харайлтаар өгсөн үрийн эзлэхүүн ойролцоо байгаа нь тэжээллэг маллагааны нөхцөл болон үр авч байсан хугацаа, арга төдийлэн зөрүүтэй биш байсантай холбоотой.
 Гурван үүлдрийн азаргыг байран маллагаанд байлган арчилгаа маллагааны нөхцлийг сайжруулж, хоногт өгч байсан тэжээлийн 65-70 хувьд вандуй, гурвалжин будаа, хошуу будаа, өндөг, витамины примекс зэрэг  уураг ихтэй хүчит тэжээлийг  оруулсан нь үрийн идэвхи, чанарт эерэг нөлөө үзүүлэв.

Араб, Ахалтекин, Монгол азарганы үрийн эзлэхүүн, чанарын үнэлгээг зарим судлаачийнхтай харьцуулахад бидний явуулсан эхний жилийн туршилтанд ашигласан Араб азарганы үрийн хэмжээ бага байсан нь үр авах туршилтын ажилтай зэрэгцүүлэн гүү гишгүүлж байсан, мөн үр авах үед хэт олон хүн цугларснаас азарга, гүү тайван биш болж үрээ дутуу шахсан, үр авах арга, техник  ажиллагаа дутмаг, азаргыг байнга хашиж хөдөлгөөн багатай байлгасантай холбоотой.
Харин Монгол болон Ахалтекин үүлдрийн азарганы үрийн эзлэхүүн, нэг мл-т байх эр эсийн тоо, үрийн идэвхи бусад судлаачийнхтай ойролцоо байгаа нь нэмэгдэл тэжээлийн нөхцөлд зохиомол үтрээнд үр авах техник ажиллагаа зөв явагдсан төдийгүй гадны нөлөө сресст бага орж өдөр тутам байнгын хөдөлгөөнтэй /2-3 цаг алхуулж, зугаалуулж/ байсантай холбоотой.
Хээлтүүлэгчийн төрөл, үрийн чанар, үрлэх хээлтүүлэгчийн тоог харгалзан үр шингэлэх харьцааг тогтоодог. Нэг мл үрэн дэхь эр эсийн тоо 150.0 саяас доошгүй, үрийн хөдөлгөөний идэвхи 5 баллаас дээш, эмгэгт эр эс 20хувиас багабайвал хээлтүүлэгт ашиглахад тохиромжтой гэж үздэг. Дээрх шаардлагыг хангасан үрийг “лактоз-өндөгний шар” болон “VMD-Z Stallion Semen Extender” шингэлэгчүүдийг ашиглан 1:1 харьцаатай шингэлж, гуурсанд соруулан шингэн азотонд хөлдөөсний дараа “SAIAS”  аппарат ашиглан үрийгшинжлэв.
Задлан шинжилгээгээр шингэлэгч доторх эр эсийн шулуун давшиххөдөлгөөний дундаж хурд 4.42 µ/с, шулуун бус хөдөлгөөний дундаж хурд 24.95 µ/с,  хөдөлгөөний дундаж хурд секундэд 13.92 µ/с,дэлгэцэндхарагдажбуй хөдөлгөөнтэй эр эсийн эзлэх хувь 67.06, үүнээс хурдан хөдөлгөөнтэй 38.2, дунд зэргийн хөдөлгөөнтэй 17.65, хэлбэлзэх хөдөлгөөнтэй эр эс 11.18, хөдөлгөөнгүй  эр эс 32.94 хувийг тус тус эзэлж  байв.
Тэжээллэг, арчилгаамаллагааны сайжруулсан нөхцөлд тухайн азарганы бэлгийн идэвхи, амьдын жин, нас зэрэгт тохируулан  уураг, витаминаар баялаг тэжээлээр 35-40 хоног тэжээхэд азарганы үрийн чанар нэмэгдэл тэжээлгүй үеийнхээс дунджаар 10.7 хувь нэмэгдэж байгааньямарч төрлийн өндөр ашиг шимтэй хээлтүүлэгчийг урьдчилан тэжээж, хээлтүүлэгт бэлтгэх, үрийн чанар, идэвхийг  нэмэгдүүлэх явдал чухал гэдэгнь бидний судалгаагаар нотлогдов.
Түүнээсгаднагүүний үржлийн эрхтэн дотор цэвэрүрийнэр эсүүдийн хөдөлгөөн нэг секундэд 8.7 микрон, нэг минутанд 5.22 мм хурдтай байдагболбиднийнэмэгдэлтэжээлтэйүеийназарганыүрийгзохиомолүтрээндавч, хөлдөөж хадгалсан үрийн шингэлэгч доторх эр эсийн хөдөлгөөний дундаж хурд секундэд 13.92 µ/с байгаа нь уг үр чанар сайтай, цаашид хээлтүүлэгт ашиглах боломжтойг гэрчилж байна.
                                                                "Тод магнай" сэтгүүл 2011 оны 3 сар дугаар №14