АЙМГИЙН НААДМЫН ГУРВАН ТҮРҮҮН ЭЗЭН АЛДАРТ УЯАЧ ДОРЛИГЖАВЫН АВИРМЭД

Д.Авирмэд нь бүдүүн Гомбо буюу Гомбожав гэдэг айлд төрсөн бөгөөд гуравтайд нь үр хүүхэдгүй холын хамаатан Дорлигжав гэж хүнд өргүүлсэн гэдэг. Бага насаа бусдын адилаар мал маллаж өсөөд, эрийн цээнд хүрч гурван жил цэргийн алба хаасан тэрээр халагдаж ирээд Ингэтийн сангийн аж ахуйд тээврийн жолооч хийж, тэтгэвэрт гартлаа жолоо мушгижээ. Тэтгэвэртээ гараад 1990-ээд оноос морь уяж эхэлсэн бөгөөд богинохон хугацаанд аймаг, бүсийн наадамд амжилттай наадаж 1997, 1998 оны үед Монгол Улсын Алдарт уяач хэмээх эрхэм цолны эзэн болжээ. Түүний хүү Мягмарын хэлснээр, Алдарт уяач аймаг, сумын нийлсэн 40 гаруй айраг, түрүүтэй. Улсын цол авснаас 10 гаруй жилийн дараа буюу 2009 онд бурхан орноо оджээ. 
Тэрээр Сэлэнгийн Цагаан нуур сум буюу Найрамдалын нэгдлийн адуунаас хангал голдуу гүү цуглуулж, үр төлүүдээр нь Булган аймаг, Эрдэнэт хот болон Хангал, Хялганат, Ингэт зэрэг ойр хавийн сумдаар олон айраг түрүү авч, сайхан нааддаг байжээ. Тэр тусмаа Булган аймгийнхаа 60 жилийн ойн баяр наадмаар шүдлэн, хязаалан, соёолонгийн түрүүг авч уяачийнхаа чадварыг гайхуулж байсан гэдэг. Тодруулбал, хээр соёолон, бор хязаалан, Могжоохой хээр шүдлэн аймгийн тэгш ойн баяр наадмын гурван түрүүг эзэндээ авчирсан байна. Мөн 1997 онд болсон Эрдэнэтийн анхны даншиг наадамд хээр соёолонгоо түрүүлгэсэн бол халзан морь нь шүдлэн үрээндээ Эрдэнэтэд айрагдаж байжээ.
Шар халтар морь: Эрдэнэтийн баяр наадамд гурван удаа түрүүлсэн шар халтар морины талаар Авирмэд Алдартын хүү А.Мягмар ийн ярьж байна. “Сүүлд Баясаа гэж хүнээс нэг гүү авч, түүнээс нь шар  халтар морь гарсан нь Эрдэнэт, Булганаар их сайн давхисан. Шар халтар морины эцэг нь хангай талдаа. Засгийн адуунаас л ирсэн гэдэг юм. Шар халтар даага, үрээндээ айраг, түрүү алдаж байгаагүй. Эрдэнэт, Булганд болж байгаа наадам, уралдаанд байнга л ордогбайлаа. Ямартаа ч Эрдэнэтийн анхны наадмаар нэг түрүүлсэн. Сүүлд Эрдэнэтийн наадамд түрүүлсэн ч замаас орсон морь гээд хасчихсан. Хожмоо шар халтраа үхэхэд “Уяаны алдаанаас боллоо, намар унаж байх минь яав даа” гэж их харамсаж билээ. Хөөрхий гамнаад унаагүй нь алдаа болсон. Уяаны буруугаас болж, дотроо оёг авсныг мэдээгүй уяад өнөөх нь хүндрээд уралдаж ирснийхээ маргааш үхчихсэн юм” гэсэн юм.
Могжоохой хээр морь: Эх нь жороо юм шиг сайвар хээр гүүг хүнээс авч, унаган азаргандаа хураалгаад гарсан төл нь Могжоохой хээр. Могжоохой даагандаа нэг их гавиагүй ч шүдлэнгээсээ давхиж эхэлсэн. Шүдлэнгээс хавчиг морь хүртлээ аймаг, бүсийн чанартай уралдаанаас дөрвөн түрүү, гурван айраг авсан хурдан хүлэг. Харамсалтай нь энэ хурдан хүлгийг дараа жил нь хулгайд алдсан гэдэг. 

Хээр морины амжилтын товчоон:
1998 онд шүдлэн үрээ Сэлэнгэ сумын баяр наадамд түрүү 
1998 онд Булган аймгийн 60 жилийн ойн баяр наадамд түрүү
1999 онд хязаалан үрээ Эрдэнэтийн баяр наадамд айргийн гурав 
1999 онд Эрдэнэтийн даншиг наадамд есөөр давхисан
2000 онд соёолондоо Эрдэнэтийн баяр наадамд түрүүлсэн
2000 онд Булганы Сайханы гурван түмэн адууны баярт түрүүлсэн 
2000 онд Сэлэнгийн Баруунбүрэнгийн баяр наадамд гурваар давхисан
2001 онд хавчиг морь Эрдэнэтийн баяр наадамд айрагдсан 

Хүү А.Мягмар: Дутуухан уяад хөтөлж явахдаа уяаг нь тааруулчихдаг байсан

-Алдартын уяаны арга барилаас танд юу тод үлдсэн байдаг вэ?
-Өвөө маань хатгаж ханах, морь мал танихдаа их сайн хүн байлаа. Морийг уяхдаа унааг голчилдог. Жилийн дөрвөн улиралд байнга л унаж эдэлнэ. Уядаг морьдоо ээлжлээд л унадаг болохоор зундаа уяаны ажил гэж сүйд болохгүй. Ганц нэг хөдөлгөөд наадам  руу хөтлөөд гарна. Тэр үед машин тэрэг ч гэж байсангүй. Дутуухан уяад хөтөлж яваад уяаг нь тааруулчихдаг байж гэж одоо боддог юм. Ингэж эдэлгээг голчилдог болохоор моринд гутаг суух нь ч бага. Би одоо энэ зарчмаар ажилладаг.  Намайг багад “Морь уяж байхдаа архи  ууж болохгүй. Таардаггүй юм. Жилийн хөдөлмөрөө алдана” гэж   их захидаг  сан. 
-Өвөөгийн тань ярих тоолонд баяр бахдал төрүүлдэг дурсамж үлдээсэн ямар наадам байв?
-Булганы Сайханд Гурван түмэн адууны баярт очиход их гоё байж билээ. Бид хамт явсан юм. Хоёулаа Могжоохойгоо түрүүлнэ чинээ бодоогүй байтал  түрүүлээд ороод ирсэн. Бөөн баяр хөөр дүүрэн буцаж билээ. Өвөө сэтгэлийн хөдөлгөөнөө тэр бүр ил гаргаад байхгүй ээ. Гэхдээ баярлаж байгаа нь биеийн хөдөлгөөн, харцнаас нь анзаарагдаж байсан юм даг. 

Алдартынх таван хүү, дөрвөн охинтой. Таван хүү нь тавуулаа морь уяхаас гадна ач, зээ нараас нь мөн өвөөгийнхөө үйл хэргийг залгамжлан морь уяцгааж байна. Хүү Мягмар нь Могжоохой хээр, шар халтрын удмын адуунаас уяж сум орон нутгийнхаа наадамд айраг, түрүүтэй хийморьтой нааддаг зээ хүү Ганбат нь аймгийн Аварга уяач болж, өвөөгийнхөө алдрыг сайнаар дуудуулж яваа аж.

А.Тэлмэн