Эрэмгий хүлгүүдийн эзэн, итгэл даах Буянгийн Юмчин

Б.Юмчин нь 1892 онд Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошууны нутаг Цайдам гэдэг газар Их шавийн Бүүвэй отгийн харьяат Буянгийн хоёрдугаар хүү болон төрсөн.
Ах Б.Дугарсурэнг 14 настай, Б.Юмчинг 11 настай байхад аав ээж нь хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлж, хоёр жаахан хүү бүтэн өнчирч айлын мал маллаж зарагдан жин тээж, хатуу хүтүү амьдралыг туулахын зэрэгцээ 1911 оны тусгаар тогтнолын  хөдөлгөөнд гар бие оролцжээ.
Тухайн үед Богд хааны дотны нэгдүгээр зэрэглэлийн албатуудыг Их шавийнхан хэмээдэг байсан бөгөөд Б.Юмчин 1920 оны орчим Бавуу Наваандорж хэмээх нутгийн чинээлэг айлын охин Должинсүрэнтэй гэр бүл болжээ. Должинсүрэн нь дээр дурдсан Их шавийн харьяат “хамар” хэмээх Гомбынхны удмын хүн байсан бөгөөд ийнхүү хувь заяаны эрхээр Их шавийнхантай ураг барилдсан аж.
Б.Юмчин нь 1921 оны Ардын хувьсгалын үйл хэрэгт биечлэн оролцож Улсын онц их хурлын төлөөлөгч болж анхны Үндсэн хуулийг батлалцсаны зэрэгцээ хувьсгалын бодлого шийдвэрийг сурталчлах шинэ нутаг хошууг зохион байгуулахад оролцож байсан тул нутгийнхан нь “Юмчин сайд” хэмээн өргөмжлөн хүндэлдэг байжээ.
Нутгийн ард түмэндээ нэр хүндтэй, холч саруул сийрэг ухаантай, хүнд тусч, эрдэм номтой Б.Юмчинд олон хүн шавь орж бичиг ном заалган, эрдэм номын мөртэй болсон гэдэг бөгөөд тэрээр өөрөө багийн болон сумын хоршооны дарга хийж байгаад нэгдэл байгуулагдахад гишүүнээр элсчээ. Нутаг нугынхандаа хүндлэгдсэн Б.Юмчингийн тухайд олон сайхан түүхийг хуучилдаг бөгөөд тэдгээрээс зарим нэгийг сийрүүлвэл:
Итгэл даах хүн
Юмчин сайд юм юманд тооцоотой  нэгэн. Сумын төв Аршандад байхад хоршоо дарга хийж байжээ. Бага хүү Гэндэнсүрэн нь эрх танхи. Хоршооны чихэр боовоор л зугаацна. Юмчин сайд албаа ногоон Цэгмидэд хүлээлгэн өгчээ. Ажил хүлээлцэхдээ Цэгмид нь:
Чинийх үнэн үү гэжээ. Юмчин хариуд нь:
Үнээн үнэн гэжээ. Ингээд ямарч тооллого, тооцоогүй хүлээлцсэн байна. Хожим нь хайрцаг шүдэнзний ч дутагдал гаргаагүй гэдэг.
Эрэмгий хүлгийн эзэн
Юмчин сайдын адуу хурднаас гадна уналга эдэлгээнд хачин номхон, үнэн сайн байжээ. Адууны нэр нь ч шүлгийн мөр шиг уянгын гэгээтэй. Их зандан, Бага зандан, Унаган дуут, Ханхар хээр, Эрх зээрд, Ганган зээрд, Хонгор зээрд, Амгалан хээр гэх жишээний болой. Юмчингийн дунд хүү Гэндэндондов сумын сургуулийн багш байхдаа аймагт болдог багш нарын сургалтанд өглөө бүр Бөөрөлжүүтээс мориор явдаг байсан төдийгүй өглөө унагаа барьчихаад явахад орой гүү тавихаас өмнө ирдэг байсан гэлцдэг.
Ийнхүү өглөө Бөөрөлжүүтээс гараад Төв аймгаар дайрч, Улаанбаатар хот ороод, оройдоо буцаж ирдэг морьд Б.Юмчингийнд ганц нэгээр дутахгүй олон байсан бөгөөд дайнд мордсон цэргүүд тэдний адуунаас унаад Халх гол хүртэл морио солиогүй явсан гэдэг.
Б.Юмчин нь адууг таньж, уяхаас гадна сайн хатгаж эмчилдэг байсан бөгөөд улсын баяр наадамд яваа ах Дугарсүрэнгээ Цагдуултын давааг давуулж, уралдах хүртэлх бүх ажлыг нь нарийвчлан зааж өгөөд өөрөө сумандаа уралдан олон түрүү, айраг авдаг байсан гэдэг.

А.Тэлмэн