Манлайн эрс адуунд эрэмгий

Монголчууд шандаст хурдан хүлгүүдийнхээ үүлдэр угсааг сайжруулах ашиг шимийг нь нэмэгдүүлэх тал дээр эрт дээр цагаас онцлон анхаарч ирсэн олон баримт байдаг. Тодруулбал, XVI зуунаас Монголын үндэсний баяр цэнгэл эрийн гурван наадам улам боловсронгуй болж, “Долоон хошууны Даншиг наадам” хэмээн нэрлэх болжээ.
Түүнчлэн 1899 оноос азарга, жороо морийг уралдаанд оролцуулан уралдуулдаг болсон байна. Улмаар 1922 оноос эхлэн “Ардын хувьсгалын их ойн баяр наадам” гэж нэрлэн өргөн дэлгэр тэмдэглэж зургаан насны морьд уралдуулдаг болжээ.
Мөн эрийн гурван наадмын нэг нь болох хурдан морь уралдуулах, түүний удам угшлыг сайжруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулж ирсэн их уяач, шинжээч Хардэл жанжин бэйс Өвгөн ноён Пүрэвжав, Орлой мэргэн хутагтын их уяач Лувсандоржийн хүү Давга, Говь мэргэн вангийн Дэндэв тайж, Галсан банди, Боржигин сэцэн вангийн Ононмөрөн хаван, Дээрхийн гэгээний хүлэгч Жасын хөх Дондог, Оготной хэмээх Мөрзэвэг, Засагт ханы Цэцэг нуурын хошууны Гомбожавын Балсан тайж, Жанжин гүн Лувсандондов гэх мэтчилэн олон арван алдар цуутай хүмүүс морины уяа засал, шинж төрхийн талаар судар ном бичиж хойч үедээ үлдээсэн байдаг.
Хурдан морь, уяач хоёрыг салган ойлгохын аргагүй. Түмний цэнгэл баяр наадамд олон агтны манлайд ирж байгаа хүлгүүдийг харсан хүн бүр л “ Хэний морь вэ?” гэж юуны өмнө асуудаг. Наадамд очоогүй нэг нь наадамд явж ирсэн хүмүүсээс “Хэний морь түрүүлж айрагдав” гэж сурагладаг. Уясан морь нь түрүүлж, айрагдсан үед мориныхоо хөлсийг хусч байгаа тэр уяачийн сэтгэл тэнгэрт хадам өндөр байдаг. Уяачид гэдэг морио унаганд нь шинжиж дааганд давхиулан дараа жилүүдэд нь хурдлуулан морины эрдэмд суралцсан хүмүүс байдаг.
Уяачид гэдэг адуугаа зөв танихаас эхлээд хээлийг нь хамгаалах, унагаа эндэгдэлгүй бойжуулах, зөв сургаж эдлэх эрүүл байлгах, гутаг тусахаас сэргийлэх уяа сойлгыг тааруулах гээд маш олон зүйлийг бодож тунгааж ажилладаг нөр их хөдөлмөрч хүмүүс байдаг билээ.
Өдгөө Манлай суманд адуунд гарамгай хүмүүс олон бий. Сумандаа төдийгүй аймаг хошуундаа нэртэй, моринд гарамгай, адуу малаа уналга эдэлгээнд сургаж эдлэх, морь, тэмээ унах нь ховордсон эрин үед ч эмнэг хангалаа сургаж эдэлгээ уналганд ашиглах, их бага наадамд уралдуулан шандас юуг нь сорих чиглэлд хүч хөдөлмөр авьяас билгээ зориулах хүмүүс үе залгамжлан төрөн гарсаар байгаа нь сайшаалтай. Тэдгээрээс заримынх нь ажил, амьдралын үүх түүхийг товчлон хүргэж байна.1982 онд Бадамгэрэлийн Мөнх-Эрдэнэ, 1986 онд Уламбаярын Ашигбаяр, 1988 онд Шагдарсүрэнгийн Батжаргал, 1989 онд Жингээгийн Бат-Эрдэнэ, 1990 онд Пүрэвийн Амарбаяр нар эмнэг сургалтын спортын мастер цол хүртэж байсан бол Баттөгсийн Пүрэв, Охины Цэдэв, Баттөгсийн адуучин хэмээх Алтангэрэл, Давга галуухай хэмээх Тасрангийн Чойжав, Дашийн Лхачин, Дашдоржийн Шагдар, Лхачингийн Чимэддорж, Баярын Раднаа Өехий багийн, Охины Мижиг, Охины Дандар, Батын Гончигданзан, Цэрэн Хөнгөө хэмээх, Алтангэрэлийн Тогтоол Далай баг Цэрэндоржийн Бадам хөх, Борной ноёны адуучин, Цэрэн, Тогоочийн Түмэн, Нанзадын Гаваа, Лувсандамбын Балжин Далай багийн, Б.Цэдэв Ухна хэмээх, Бавангийн Жамбал, Далайн Бадарчин, Бадарчингийн Лувсандорж, Сономдоржийн Мисрэн халзан хэмээх, Дэчмаагийн Цэрэндагва, Хоролзавын Цэвээнжав, Гончигданзангийн Найдан, Дадьсүрэнгийн Батсүрэн, Гүжирийн Өлзийбаатар нарын онцгой сайн уургач, бугуйлчид энэ нутагт бий.
Монгол эрчүүд ийнхүү адуутай ноцолдож, эрэмгий омголоноороо гайхагдаад зогсохгүй, Балдирын Мижиг, Хандын Даадий, Дамирангийн Раадансүрэн, Баянгийн Сэрээтэр, Даднийн Хүүхэндүү тэргүүтэй бүсгүйчүүд ч моринд эрэмгийгээс гадна хурдан шандаст хүлгүүдийн уяаг чадамгай эвлүүлдэгээрээ алдартай байв.

"Тод магнай" сэтгүүл Манлай сумын тусгай дугаар