"Пүүжин хээр" морины домог

Зүүнхангайн нэртэй уяач Намсаны Баттогтохын унаган адуу “Пүүжин хээр “морь бол Ханхөхий нутгийн 1970-1980 оны нэртэй хурдуудын манлай нь байжээ. Сум-нэгдлийн дарга, орлогч хийж явсан инженер-уяач Намсаны Баттогтох адууны тэнгэртэй хархүү байлаа. 1977 онд “хар” хэмээх Баттогтох уяач Зүүнхангай сум- нэгдлийн даргаар ирээд байхдаа АХ-40 жилийн ойгоор сумын наадмын гурван түрүү, хоёр айргийг авч байсан аатай эр явжээ. Тэр цагт бусдаас онцгой адуу нь пүүжин хээр нь байсан гэдэг. 1975 онд уяач Баттогтох хээр даагаа Зүүнхангай, Баянхайрханд анх түрүүлгэж, шүдлэнд нь Зүүнхангай, Завханы Баянтэсд, хязаалан, соёолонд нь Зүүнхангайд тус тус түрүүлгэж, хавчигт нь айрагдуулж, нас нийлмэгц Зүүнхангай, Өндөрхангай, Баруунтуруунд давхар уяагаар угсран түрүүлгэсэн гэдэг.
Төрийн албан тушаалтан морь уявал “хуучны феодал сурталтай, хувийн ашиг сонирхолтой, ажил хийдэггүй, зугаа цэнгэл хөөсөн, арилжаа наймаа панз хийдэг” гэж ад шоо үзэгдэн шүүмжлэлд өртдөг байжээ. МАХН-ын аймгийн хорооны Товчооны гишүүдийн хурлаар уяач Баттогтохыг “пүүжин хээрийн хэрэг” –ээр оруулж, бангадан тэр хурлыг тэргүүлэгч дарга:
-Чи тэгээд яая гэж бодож байна. Хурдан мориноос холдох хэрэгтэй. Саналаа хэл гэжээ. Уяач Баттогтох хариуд нь:
-За би морьдоо бүгдийг нь зарчихъя гэж хэлээд мултарсан гэдэг. Гэвч тэрбээр албан тушаалтны хувьд намын даалгавараа биелүүлсэнч бие , сэтгэл хоёроороо хурдан мориноосоо асар холдолгүй үлдсэн юм. Залуухан сэрээтний урам хугарч адууундаа тавих анхаарал нь суларч нийтдээ 150 адууг нь хулгайд алдсны дотор  олон хурдан хүлэг байсан гэдэг. Тэр цагийн нам, төр хувь хүнийг ингэж л бие, сэтгэл, хөрөнгө гурваар нь давхар давхар дарамталдаг байлаа.
Тэр жил Баруунтурууны 40 жилийн наадамд хурдан хээр морио давхар уяа хийж очиход нь нутгийн баяд уяач ам асууж:
-Хөхийн ухна ишиг шиг амьтан яаж давхих вэ гэж өдөж тоглоом тохуу хийж гэнэ. “Хар” Баттогтох уяачийн аархуу зан хөдөлж:
-Хэрвээ давхихгүй бол хазаарыг нь мултлаад энд хаячихна гэж ам гарчээ.
Хурдан хээр морь тэр уралдаанд эзнийхээ хэлснийг ёсоор болгож, түрүүлсэн гэнэ. Энэ болсон явдлыг нүдээр харж байсан улсын нэртэй бөх Увсын долоон харын нэг Намжим арслан хэдэн хоног даган шалж найрлан:
-Би чөлөөт бөхийн ази тивийн аварга хүн. Чиний морийг улсад уралдуулж нэрээ гаргая. Яг таван жил болоод буцааж авчирж өгнө гэж тохироод наймаа хийжээ. Намжим арслан Улаанбаатар явж ч амжсангүй, харин хурдан хээр морь аймгийнхаа наадамд гурав түрүүлж, хоёр айрагдаж “пүүжин хээр” гэдэг алдрыг ард олноосоо хүртсэн гэдэг. Таван жил өнгөрөхөд алдарт уяач Н.Баттогтох 19 настай “пүүжин хээр” морио эргүүлэн авч Өндөрхангайн наадамд айрагдуулжээ. Дараа жил нь Зүүнхангайн арван мянган адууны баярт уралдуулан отгон давхилыг хийжээ. Энэ уралдааны барианы хөлд тасархай давхин ирж явсан өвгөн хээрийг харсан Баттогтох уяач уяран хайрлаж “татаж яваарай хүү минь” гэж хашгирчээ. Эзнийхээ дууг сонссон “пүүжин хээр” хулган сууж, зог тусан эргэцээх хооронд ардах дөрвөн морь дайран гарчээ. Сандарсан наадамчид хурган суусан хээр морины эвийг арай гэж олоод нэхүүлэн хөөлгөж, дөрөвлүүлснээр отгон давхил өндөрлөсөн гэдэг.
"Монголын хурдан морины домог, түүх" номноос