Түрүүгээ алдахгүй байх нь соёл

1952 оны цагаан сарын дараа  Галшар суманд  хаврын   уралдаан болох зар тарж Өлзийтийн Падын  Лхүндэгийн цавьдар, Гүржавын хурдан  шарга, "хөх" хэмээх Цэрэнгийн хээр, Чүлтэмсүрэнгийн хээр  гээд ойрын сумдын олон хурдан хүлгүүд ирж уралдах тухай  яриа ам дамжин сонсогдох болж. Энэ тухай дуулсан их уяач “монхор” хэмээх Халтар гэрээсээ гарч мордон Оймс, Гутлын уулын өвөлжөөгөөр  нутгийн залуу  Аниаг сураад  явна. Удалгүй түүнийг олж аваад  хурдан  хээр морийг нь бариулж уяулан  өөрөө хамт байсаар наадам дөхөх үед  сумын төвд уяач “багвар” хэмээх Дугаржамцынд  иржээ. Дугаржамц гуай ч өөрийн өндөр гараатай буурал морио уясан  байж. 
Тэр үед “огтор” хэмээх Балжинням  сургуулиас гарчихсан, аавын цээж болчихсон, зазайсан юм байж. Бас болоогүй уралдааны сургаар нэг буурал морь уях, унахын хооронд эдэлчихсэн, өөрөө унаад  уралдах юм яриад очиж. Тэгтэл “Багвар” Дугаржамц гуай "Халтар гуай  чамайг  миний энэ буурал мориор энэ  хээр морийг  тавьж өг" гэсэн шүү гэх нь тэр. Тэр үеийнхэн ахмад хүний үгнээс зөрөх биш. Халтар гуайн морь л юм байх гэж бодоод хэлсний дагуу тавьж өгөхөөр  болов.Дугаржамц гуай  Балжинням хүүд ганцааранд нь  "чи гүн жалганд ортол энэ хээр морийг  ердөө тавьж болохгүй шүү. Миний буурал морийг чадлынх нь хирээр явуулж байгаад  энэ хээр морийг гүн жалганд ороод гарах үед нь  л тавиарай. Түүнээс нааш тавьж болохгүй шүү"хэмээн захиж. “Огтор” Балжинням ч хэлсэн ёсоор нь хөтөлж очоод эхний  арваад моринд эргэлээ дээ. Хээр морь  явчих гээд л байх юм гэнэ. Гүн жалга руу эхний арваад морь орлоо. Тэдний араас  дагаж   ороод  өгсөх үед нь  хөтөлгөөгөө тавьчихав.  Хээр морь ч шувт үсрээд л   арилаад өгч. Балжинням хүү ч буурал морьтойгоо  араас нь явсаар   хорь гаруйд ирлээ. Тэгтэл  уулзсан хүмүүс "Аниагийн хээр морь түрүүлсэн" хэмээсэн нь  өнөөх тавьж өгсөн хээр нь болохыг  ирсэн хойноо  мэджээ.Түүний дараа Дэлгэрэх, Түвшинширээгийн дөрвөн морь завсаргүй орсон байв. Угтаа их уяач Халтар гуай хээр морийг уяж , яаж уралдах, хэнээр тавиулах зэргийг  Дугаржамц гуайд хэлж хийлгэчихээд өөрөө холуур харагдаад явсан байж. Ийнхүү бид ус нутгийнхаа төлөө  ухаан санаагаа аль ч үед  чилээж ирсэн нутгийн дархлаатай өвгөдийнхөө  ариун соёлоор бахархаад барашгүй юм даа. Өвлүүлж, удамшуулах юмсан.    
Н.Санжаадорж