Залуу уяач Б.Баярбаатар: Улс бүсийн наадмын түрүү Сувдан зээрд, Соёмбо хүрэн манай адууны угшилтай хүлгүүд

Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын залуу уяач Б.Баярбаатартай ярилцсанаа хүргэж байна.

-Дөрвөн бүсийн түрүү энэ цагийн цуут хүлгэдийн нэг Соёмбо хүрэн азарганы эцэг Хандгай хүрэн манай унаган адуу хэмээн ярихыг чинь сонсож суулаа. Сонирхолтой энэ түүхээс яриагаа эхлэх нь зөв байх?
-Тод манлай уяач Цандэлэгийн Соёмбо хүрэнгийн эцэг Хандгай хүрэн азарга бол манай унаган адуу. Өөрөөр хэлбэл Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын харьяат, аймгийн Алдарт уяач Балжинням гэж манай аавын адуу. Шүдлэндээ улсын наадамд уяж очоод сунгаанд нь түрүүлгээд, яг наадмаар 11-ээр давхиулсан байдаг. Уг нь дөрвөөр явж байгаад хадуураад 11-лэсэн юм билээ. Тэгээд дараа жил нь хязаалан дахиад улсын наадамд очиход Монгол улсын Алдарт уяач Жамбалсүрэн гэдэг хүн авсан гэдэг.
-Хандгай хүрэн анхны “Говьшанхын хурд”-д хавчиг азарга түрүүлж байсан гэдэг. Тэгэхээр наймаа 1997 онд хийгджээ дээ?
-Тэгсэн байх. Хүрэн азарга очсоныхоо дараа жил Төв аймгийн Баянцагаан суманд болсон төвийн бүсийн уралдаанд аман хүзүүнд хурдалсан байдаг юм.  Мөн “Их хурд-2” уралдаанд наймаар давхисан юм билээ.
-Соёмбо хүрэнгээ Алдарт өвгөн хээрийнх нь төл гүүний унага гэдэг?
-Тийм байхаа. Манай хүрэн  азарганы дээд удмыг хөөвөл Галшар зүгийн адуу байгаа юм. Манай аав хүрэн азарганы эцгийг Хэнтий аймгийн Дархан сумын харьяат Буяндаш гэдэг хүнээс авч байсан юм билээ. Тэгээд өөрийнхөө бундан сартай хүрэн гүүг хураалгаж, Хандгай хүрэн гарсан гэдэг. Хүрэн азарганы удмын адуунууд манай ах нар, бидэнд бий.
-Хандгай хүрэн даагандаа уягдаж байсан уу?
-Уягдаагүй ээ. Дааганд нь сургаад, шүдлэнд нь гайгүй хөнгөн байхаар нь шууд улсад авч явсан юм билээ. Өмнө нь ер уралдаж байгаагүй адуу хадуураад 11-ээр давхисан. Дараа жил нь улсад 40 гаргаж давхичихаад наашаа явж байхдаа Жамбалсүрэн Алдарттай наймаа хийсэн гэж ярьдаг. Аав Алдарттай цэрэгт хамт алба хааж байсан, эртний танилууд юм билээ. Тэгээд л наймаа хийсэн гэж ярьдаг.
-Хүрэн азарга ямар ханшаар зарагдсан байдаг юм бэ дээ?
-Хоёр үрээгээр өгсөн юм билээ.
-Хүрэнг азаргатай угсаа нэгтэй адуу олон бий юу?
-Өө, байлгүй яахав. Эгч дүү нар нь гүү зөндөө бий. Олон охин унаганы дараа гарсан болохоор олон эгчтэй. Эгч нараас нь олон сайхан хурдан буян гарч нутаг орондоо хурдалж байна. Бид ч тэр болгон гарч уралдаж чадахгүй юм даа.
-Балжинням Алдарт өөрөө хаа хаанаас хурд цуглуулсан  гэдэг вэ?
-Хурдан адуу, азарга, үрээ энд тэндээс олныг авч байсан. Баадуу угшилтай нэг хээр  азарга байсан. Тэрний угсааны адуу мөн улсын наадамд түрүүлсэн.
-За ямар адуу вэ?
-Баасанбазарын Сувдан зээрд азарга.
-Эрдэнэтогтох гэдэг хүнээс дааганд нь авсан гэдэггүй билүү?
-Тийм тийм. Сувдан зээрдийн эцэг зээрд азарга нь энэ хавьдаа их хурдан байсан адуу. Тэр зээрд азарганы эцэг нь дээр дурдсан манай Баадуу угшилтай хээр азарга байгаа юм. Тэгэхээр Сувдан зээрд манай хээр азарганы төлийн төл нь болж таарч байгаа биз. Хээр азаргыг үрээнд нь манай сумын Долгорсүрэн гэдэг хүн анх авчраад, азарга болсных нь дараа манай аав авсан юм билээ.
-Хээр азарга өөрөө уягдаж байсан юм уу?
-Тойрсон сумдадаа ганц нэг айрагдаж байсан. Харин төл зээрд азарга нь их хурдан байгаад  шүдлэнд нь Эрдэнэтогтох гэдэг хүнд өгсөн юм билээ.  Зээрд азарганы эх нь Долгорсүрэн гуайн адууных.
-Ямартаа ч танай адууны  угшилтай хоёр ч азарга улс бүсийн наадамд түрүүлж айрагдсан юм байна?
-Тиймээ, мөн Айраг сумын харьяат Монгол улсын Алдарт уяач Магсарын Ухна гэж хүн бий. Тэр хүний Даллагын хул гэж манай энэ хавьдаа нэртэй хээр азарганы төл шүдлэн үрээ авч уяад хэд хэд айрагдуулсан. Бүдүүрсэн хойно нь хөлийг нь муутгаад уяагүй ч  үр төлүүд мөн их хурдалж байгаа. Гэлжгий Баяраагийн хоёр хээр морь гээд л ярих юм бол зүүн хойшоо Дэлгэрхаан чигт нэлээд зарагдсан даа. Манай аав чинь Хэнтийн Дарханы дийлдэг Дамдин гэдэг хүний хүргэн шүү дээ. Тэр хүн мөн хурдтай. Төв аймгийн Мөнгөнморьт суманд алдаршсан Үүлэн бор гэдэг азаргыг хамгийн анх гаргаж ирсэн хүн юм гэнэ лээ. Тэдний Үүлэн борын угшилтай зэгэл бор адуунууд манай аав адуунууд нийлээд хурд их төрсөн шүү.
-Балжинням Алдарт  нас сүүдэр хэд хүрч байгаа вэ?
-Аав минь өнгөрөөд 6-7 жил болж байна. Ах бид хоёр аавыгаа залгамжлаад зундаа нийлээд морио уядаг юм.
-Хурдан адуу сурагласан хүмүүс танайд цөөнгүй ирнэ биз?
-Аавыг маань амьд сэрүүн байхад хүмүүс их ирж адуу мал авдаг байсан. Улсад шарга үрээ түрүүлгэж байсан Хурц гэдэг хүн манайхаас мөн ч олон адуу авсан даа. Аавыг маань биднийг сураглаж л байдаг дуулдсан. Чадвал хойтонгоос улсын наадамд явах  санаа байгаа. Тэгэхдээ нэг уулзана даа.
-Та бүхний хүсэл сэтгэлчлэн бүтэх болтугай. Ярилцсанд баярлалаа.
-Та бүхэнд ч гэсэн баярлалаа. Ажлын амжилт хүсье.

А.Мөнх