МУ-ын харцага Г.Ганхуяг: Аавыгаа шороонд хүргэдэггүй монгол бөхийн жудаг ёс байдаг

-Баяр наадам болгон өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй байдаг. Сэтгэлд хамгийн тод үлдсэн наадмын дурсамжаар яриагаа эхэлье?
-Улсын баяр наадам гэдэг эр хүний хийморь сэргээсэн сайхан зүйл. Гэхдээ зарим баяр наадам баяртай, зарим нь их гунигтай болдог. Улсын баяр наадамд луйвардуулж уначихаад явж байхад онцгүй. Аавгүй болсон тэр жилийн наадмаар тав давж начин цолоо баталсан ч нэг их сайхан наадаж чадаагүй сэтгэл дундуур үлдэж байж билээ. Их монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор заан болж чадаагүй ч, харцага цолоо баталчихаад явж байхдаа би өөрийгөө “одоо л жинхэнэ харцага” боллоо гэж бодоход баяртай байсан. Энэ мэтчилэн наадам болгон өөрийн гэсэн өнгө аястай байдаг.
-АХ-ын 80 жилийн ойгоор та аавдаа амлуулж байсан. Аавтайгаа барилдсан тэр наадмыг мэдээж мартахын аргагүй биз?
-Тэгэлгүй яахав. Ер нь аав хүү хоёр наадмын дэвжээн дээр барилдсан тохиолдол Дамдин аварга Баяраагаа авч даваа ахиулж байсан гээд бөхийн түүхэнд их олон байдаг. Тэр үед би аймгийн арслан цолтой, сонин болгоны начингийн тааварт ордог байлаа. Тэгсэн мөртлөө начин болж чадахгүй дөрвөн жил болсон учраас аав минь гурвын даваанд намайг амлаж авч байсан. Аавыгаа шороонд хүргэдэггүй монгол бөхийн жудаг ёс байдаг л даа. Тэгээд аавыгаа өргөж тавиад, ёс хийж, улсын наадамд гурав давсан. Тэр үед би сайхан аавтай, азтай хүн юм даа гэж бахархаж байсан. Аав маань намайг 10 настайгаас эхлэн бөхөөр хичээллүүлсэн. Ялаад, түрүүлээд ирэхэд ч намайг магтахгүй ч “чи ялагч байх ёстой, хүн хүнээс илүү байх хэрэгтэй” гэдэг шаардлага тавина. Миний хоол унд, бэлтгэл гээд бүх юманд үргэлж анхаарал тавьж, өдөр ямар хоол идсэн, ямар бэлтгэл хийсэн, ямар мэх сурсан гээд өөр дээрээ хийлгэж үзүүлдэг байсан.
-Нутгийн бөхчүүд гэснээс 2002 оны баяр наадмаар Г.Элбэг харцага та хоёрын дунд үл ойлголцол үүссэн гэдэг билүү?
-Тухайн үедээ Г.Элбэг харцага бид хоёрын хэн хэн нь л давья гэсэн бодолтой байсан. Тэр үед би түргэдсэн тал байгаа байх. Одоо Г.Элбэг харцага бид хоёр монгол бөхийн төлөө нэг сэтгэл зүрхээр хамтарч ажиллаж байгаа. Төрсөн ах дүү шиг, эрчүүдийн сайхан нөхөрлөлөөр нөхөрлөдөг дөө.
-2003 онд начны даваанд Б.Баянмөнхөд унасан нь нутгийн бөхөө дэмжсэн хэрэг байв уу, аль эсвэл...?
-Яахав дээ. Би Б.Баянмөнхийг сайн бөх болно, улсын начин болно гэж дотроо дэмждэг байсан. Тэгээд л Б. Баянмөнхийгөө дэмжье гэж бодоод унаж өгсөн. Гэхдээ, надаар начин болоод нэр баасдахгүй, сайн барилдаж л байна.
-Бөх хүн болгонд гаргууд сайн хийдэг ямар мэх байдаг вэ?
-Чөлөөт бөх, үндэсний бөх хоёр их ялгаатай л даа. Миний хувьд аль алинаар нь өрсөлдөгчөө ялан дийлдэг, давамгайлдаг нэг зүйл маань характер. Мэхнээс илүү сэтгэл зүй, барилдах тактик характераа өөрөө боловсруулж, бэлдэж чаддаг. Бас даацтай хийдэг мэх гэж байна л даа. Миний хувьд давхар хамах, хөл авах зэрэг мэхүүдийг сайн хийдэг. Би чинь бөхөөр хичээллээд 20-иод жил болсон байна. Ингэж бодохоор надад хийж чадахгүй мэх гэж байхгүй. Гэхдээ ямар хүнд, ямар мэх хийхээ тухайн үедээ л шийддэг. Би 20 настай байхдаа давхар хамах мэхээрээ насанд хүрэгчдийн хотын сорилын тэмцээнд ороод Д.Мөнх-Эрдэнэ арслан, Д.Мөнхжаргал начин, Жамъянпүрэв начин нарыг хаяж улсад шалгарч байсан. Тэгэхээр миний унаган мэх юм шиг байгаа юм. Анх Улсын наадамд начин болчихоод, зургаагийн даваанд Н.Бүрэнбаатар начинтай тунаад бас давхар хамаад хаяж байсан.
-Чөлөөт бөхийн “Алтан хүү”-гийн талаар ярихгүй өнгөрч болохгүй. Үргэлж алтан медаль авдаг болохоор таныг ингэж нэрлэсэн хэрэг үү, аль эсвэл өөр утгатай юу?
-Бөх сонирхогчид намайг “Алтан хүү” гэдэг байсан. Тэмцээнд орно, орсон болгондоо алтан медаль л авдаг болохоор тэгсэн байх л даа. Тэр алтан медаль залуучууд насанд хүрэгчдийн тэмцээнд ч өнгөө бараг хувиргаагүй. Би 1994 онд чөлөөт бөхөөр барилдсан. Барилдаж эхэлснээсээ хойш долоон жилийн дараа анхныхаа медаль болох алтан медалиа энгэртээ зүүж байлаа. Гэхдээ энэ долоон жил би бөхөөс уйдаж, урам хугарч байсан үе огт байгаагүй. Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн 1997 онд болж анх удаагаа түрүүлэхдээ А.Сүхбат аваргатай аваргын төлөө барилдаж байсан. Өмнө нь 1996 онд нэг оноогоор ялагдчихаад, дэвжээнээс буугаад уйлж байсан. Харин дараа жил нь аваргыг ялж, түрүүлээд Улсын шигшээ багийн тамирчин болж байлаа.

Д.Энхтуяа