Дархан аварга Ж.Мөнхбат:Бөхчүүд мэх цөөнтэй болсон нь зодог шуудагтай холбоотой

                                                       Мөөеэ аваргын дархан мэх
Бусгах, дан, давхар тойгдох, ачих, тумбарайдах, хөл авах зэрэг олон мэхийг Дархан эзэмшсэн. Үүнийгээ Ж.Мөнхбат аварга эхнэр Тамирынхаа эцэг болон нутгийн бөх Тангад нартайгаа холбон тайлбарладаг. Санхүүгийн техникумд сурч байхдаа Ховд аймгийн харьяат Ванчинхүү арслангаас ч их зүйл сурснаа дурдаж байсан.
Би зүүн талтай байсан учраас дан, давхар тойгдсон хүнээ зүүн тал руу унагадаг байлаа. Бусгана, дэгээдээд хөмрөх, ачих мэхнүүдийг голлож хийдэг байсан. Үүнээс болоод улсууд энэ дэгээдэх гээд байна уу, аль эсвэл бусгах гээд байна уу гэж учрыг нь олохгүй самгардаж байгаад унадаг. Хөл авахдаа нөгөө хүнээ хөдлөхөөс нь өмнө хөлийг нь авдаг юм. Би биеэр ч, жингээр ч хөнгөн л дөө. Ер нь тэр үед тарган бөх байгаагүй л дээ. Намайг барилдаж гарч ирж байхад ноёны бөх Жигжиддорж гуай, улсын Арслан Дэмүүл, Булган аймгийн тавхай Баасансүрэн нар л бүдүүн тарган хүмүүс байсан юм. Ихэнх нь гүзээгүй бөхчүүд байсан учраас барилдаан их хурдан шалмаг болно. Одооны бөхчүүд бол бүгд тарган бүдүүн, бас мэх муутай. Хажууд нь зовлогоо даахгүй паацганаад, тэгээд их удаж барилдаад байгаа юм л даа.
Орчин үеийн бөхчүүд жин нэмэгдэж, хөдөлгөөн нь багасгаж тэр хэрээрээ мэх муутай болсонд Ж.Мөнхбат аварга их л шүүмжлэлтэй ханддаг юм билээ. Бие жижигтэй ч хурдан шаламгай хөдөлгөөн,  уран мэхээрээ Дархан аварга цолыг хүртсэн түүнд одооны бөхчүүдийн зууралдсан барилдаан сэтгэлд нь үнэхээр нийцдэггүй ажээ.
-Ер нь дээр үеийн бөхчүүд бол 2-3 сайн мэх хийнэ л дээ. Дамдин гуай хөл авахдаа гарамгай, Түвдэндорж аварга суйлдаг. Гэхдээ 1961-1971 оны хооронд барилдаж байсан бөхчүүлээс хамгийн айхтар их мэхтэй хүн Бээжин гуай байсан юм. Хөлөөрөө суйлна, гараараа суйлна,  баруун, зүүнгүй тонгорно гээд янз янзын мэх хийдэг байлаа. Энэ үед Ц.Бээжин, С.Цэрэн, Ө.Эрдэнэ-Очир, Д.Сосорбарам, Г.Дэмүүл, Д.Жамц, Х.Чойжилсүрэн, У.Мижиддорж гуай гээд энэ бөхчүүдийн мэдэх бяртай, мэхтэй хүмүүс байсан. Гэхдээ энэ дотроо олон мэхтэй нь би байсан. Тэд надад хоёр, гурав зарим нь дөрвөн ч удаа унаад түрүүлж чадаагүй юм. Ер нь бүгдийнх нь мэх, арал чац гээд бүх талаар нь аваад үзэхэд одооныхтой адилхан тарган бөх байгаагүй. Түвдэн, Чимэд-Очир гуай хоёр, дараа нь Мөнхбат, Баянмөнх хоёр, Бат-Эрдэнэ аварга, Мөнх-Эрдэнэ арслан гээд үе үеийн бөхчүүдийг жиших аргагүй. Жамъяан гуай Котоошюү шиг 2м өндөр хүн байхад Түвдэндорж аварга 180 см гаруй байсан. Тэгэхээр Түвдэн аваргаас Жамъяан аварга илүү, Дамдин аваргаас Түвдэндорж гуай илүү. Цэрэнтогтох, Хадбаатар хоёроос Баянмөнх бид хоёр илүү байгаа юм. Ингээд наашлах тусам аль ч талаараа дутуу дулимаг болоод байгаа юм. Одооны аваргууд бол бид нараас бүх талаараа дутуу. Тухайлбал, цөөхөн мэхтэй, масс ихтэй болохоор хурд байхгүй болчихсон. Нөгөө талаар мэх багатай болоход хамгийн айхтар нөлөөлж байгаа зүйл нь зодог шуудаг. Далбааг гурав, тав эсвэл ес ширдэг байсан. Гэтэл сүүлийн үед 20-30 оёдол тавьчихаад хүний гар орж барихын аргагүй болгочихсон байна. Болж өгвөл хүн бариулахгүй ямар арга байна гэдэг тийм юм хийдэг болчихож. Дээр үед бол дан хоёр торго хооронд нь нийлүүлээд оёж байсан бол сүүлдээ завсар нь юм хавчуулан оёж, зузаан болгож байна шүү дээ. Бөхийн барилдаан удаашрахын нэг их том эх үүсвэр нь барьц олгохгүй, мөн жин их болсон явдал юм.
Таны дархан мэхнүүдийг хийж байгаа бөх байна уу. Та алдарт мэхнүүдээ залуу бөхчүүдэд зааж сургаж байна уу гэсэн асуултанд Аварга дараах хариултыг өгсөн юм.
- Бараг байхгүй дээ. Яахав, ачих, тойгдох мэхийг зарим нэг хүн хийж байгаа. Хийх ч гэж дээ оронцоглож байна лээ. Заагаад сурахгүй байгаа юмнууд зөндөө байна ш дээ. Манай гал дээр олон бөхчүүд улсын наадмын бэлтгэлд гардаг. Тэгээд бүгдэд нь л мэхээ заагаад сурахгүй байна. Өөрийн биенд таарсан мэхээ хийж сурна гэдэг бол үнэхээр хэцүү. Дэлхий дахинд бөхийн мэхийг заах гэж үздэг л юм байна. Тэгээд заагаад арай гэж сурахад өөрөө өтөлчихдөг байхгүй юу. Ер нь бөх гэдэг бие бялдрын халз тулаан, тав, зургаахан жилийн настай эд. Энэ жил сайхан залуу цол авлаа, хойтон жил нь тэрнээс залуу бөхчүүл гараад ирдэг. 30 гарчихсан аварга, арслан, заануудын наанаас хорин хэдтэй залуучууд түрж гарч ирээд байна. Дээр нь үндэсний бөхийн клуб, дэвжээ ховор байна. Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өндөрширээт сум Булган, Өмнөговь гээд цөөн аймгуудад бөхийн дэвжээ байна. Ийм байхад үндэсний бөхийн залгамж халаа гарч ирээд байгаа нь аз юм даа. Барилдах авьяастай хүүхдүүд л бор зүрхээрээ гарч ирж байна. Мэхийг бүр багаас нь 6,7,8 настайгаас нь эхэлж зааж сургах ёстой. ЕБС-уудад үндэсний бөхийн хичээл оруулж өгөх хэрэгтэй. Сургалтын программд нь цөөн хэдэн цаг байдаг ч дасгалжуулагч, ном гарын авлага байхгүйгээс ЕБС-ийн хүүхдүүдэд үндэсний бөхийн хичээл ордоггүй. Тэгээд биеийн тамирын багш нь эмэгтэй хүн байхаар яаж ч заах билээ. Үндэсний бөхийн үе залгамжилж ирсэн агуу мэхнүүд мартагдаж байна. Тэр улсуудыг амьд байгаа дээр нь заалгах хэрэгтэй. Бадамсэрээжид гуайн сээрэн дунгуй, Цэрэн аварга бид хоёрын тумбарайддагийг заамаар байна шүү дээ. Ийм юм манайд дутагдаад байна. Ш.Ванчинхүү гуайн “Монгол бөхийн зарим мэх” номноос өөр үндэсний бөхийн сургалт дасгалжуулат, мэхний тухай гарын авлага ном байхгүй. Тэгэхээр яаж ч сурах юм.

Д.Энхтуяа