Хурдны буян ба уяачийн жудаг

Сүүлийн үед  Сүхбаатар аймгийн уяачдаас  домог болон тодорч буй Бүрэнцогтын уурхайгаас төрсөн нэрт уяач “баадуу” хэмээх Дорж гуайн тухай сонсоогүй монгол морьтон үгүй болжээ. Мөнххаан сумын уяач “өндөр” Дамдин гуай, “Дорж гуай ам нь болохоос хүн чанартай хүн байсан юм даа” гэж дурсан ярьж билээ.  Их уяачийн  домог болон мөнхөрсөн “их алаг” азарганы тухай, түүний үр төлүүд өнөөдөр ч хурдалсаар байгаа нь бодит үнэн. Алаг азаргыг анх Галшарын “хөндлөн” Бавуугийн алаг гүүний алаг даагыг шинжин   авч   хавчиг хүртэл нь завсаргүй түрүүлгэн, олон жил хурдлуулж олон төл авчээ.  
1985 оны үед “баадуу”  Дорж гуай  “хөндлөн”  Бавуугийн том хүү Б.Доржпүрэвтэй уулзан, “Ах нь чамд бэлэг өгнө өө..., нэг үрээ хараад ав” гэжээ. Б.Доржпүрэв нэг үрээг зааж “үүнийг авъя” гэхэд   Дорж гуай “чи муу харж байна. Чамд би  ийм үрээ өгөхгүй. Чамд нэгэнт л өгье гэсэн юм чинь өгөх шиг л өгнө...” гээд “энэ хүрэн үрээг ав. Хаана ч аль ч суманд мордуулсан цээжинд гараад л ирэх байх. Бүрэнцогтод  мордуулахад Хонгорын хойд дээгүүр  цээжинд  гараад  ирэх нь ирнэ. Харин зүүн уруугаа ороод чамд айрагтай туушиа тэврүүлэх үгүйг би мэдэхгүй. Төвшинширээд мордуулвал Шар хөв дээгүүр өнгөнд гараад л  ирнэ. Харин урд уруугаа ороод чамд айрагтай хул тэврүүлэх эсэхийг би мэдэхгүй. Мөнххаанд мордуулахад Таруугийн дэрсэнд үзүүрт орж ирэхдээ л ирнэ. Чамд айраг амсуулах  үгүйг би мэдэхгүй. Гэхдээ чи уяж чадсан ч, чадаагүй ч ямар ч байсан  энэ зээрд үрээ минь  чамайг сүлнэ дээ...” гэж хэлээд жолоог гардуулжээ. Үнэхээр яг л хэлснээр нь болсон байна. Бэлгэнд өгсөн зээрд үрээ Доржпүрэвийн “баадуу” зээрд гэдэг нэртэй азарга болжээ. Доржпүрэвийн “баадуу” зээрд  дээрх сумдад уралдаад  Хонгорын ухаа, Шар хөв, Таруугийн дэрсэнд гарцаагүй л айрагдаж, түрүүлэхээр үзүүрт гарч ирээд л 7-8 гээд орчихоод байж. Үнэндээ уяачаас л шалтгаалсан хэрэг. Түүнийг мэдэх хүмүүс “баадуу”  Дорж гуайг хувилгаан хүн байхад дороо хүн шүү гэж ярьж байсан гэдэг. Харин Доржпүрэвээс хүмүүс “баадуу” зээрдийн төлийг  ч ангайснаар нь авдаг байжээ. Төвшинширээ сумын Улсын сайн малчин Мижээ Доржпүрэвээс  “баадуу” зээрдийн төл  хөмөрсөн аяга шиг тууртай гуулин хүрэн азаргыг авч  соёолон байхад нь  гурван давхил хийгээд явуулахад аман хүзүүдэж байж. Үнэн хаттай адуу байсан гэдэг. Гацаа Байтсайханы хүрэн,  Цэрэндоржийн хүрэн, бор ухны хүрэн, Санжаагийн чанга хүрэн, зүлэгтийн “монтоон”, Жагаагийн хүрэн, Дорпүрэвийн хээр, Мижээгийн том ах Норовсамбуугийн хүрэн зээрд, Ням-Очирын  Арвин-Олзын зээрд, Довчингийн Санжаагийн зээрд, хонгор азарга /шуурганд алдсан гэдэг/  Баян хамрын Пүрэвдоржийн хүрэн азарга, Дархан сумын  Дэгжингийн  Хуягтын хээр , Мижээгийн дүү Аюулгүйн хээр азарга гээд олон адуу гарч ёстой Доржпүрэвийг “сүлсэн” байна. Түүний удам Мижээд “жоол” зээрдийн төл  арваад азарга байдаг гэдэг юм. Ингэж л хурдны удам хадгалагдаж байдаг жамтай.  Ийнхүү  нэрт  уяач “баадуу” Дорж гуай алтан туурт адууныхаа буяныг анх авсан эзний үр хүүхдэд  нь хүртэл бэлэглэж байсан нь уяачийн жудаг, ёс суртахуун, хүн чанарын илэрхийлэл    байжээ. 
Н.Санжаадорж