Уяаны ир гэж юу вэ?

Монголчуудын адуу эдлэх соёлын оргил нь хурдан морь уяж уралдуулах явдал юм. Манай малчин ардууд олон мянган жилийн турш морь уралдуулах ялдамдаа уяаны нэгэн зүйлийн өвөрмөц дэг сургуулийг буй болгожээ. Энэхүү сургуулийн дагуу хурдан морийг 30 орчим хоног уядаг. Энэ хугацаанд уяач хүн гурван зүйлийг чухал зорилго болгодог юм. Үүнд: нэгд, морины тарга хүчийг буулгаж биед хуралдсан дотор, гадар бүх өөхийг бүрэн арилгах, хоёрт, амьсгааг нь задалж өртөө орчим газар дээд хурдаараа давхихад амьсгаадахгүй болгох, гуравт, идэш хоолыг нь тарга хүчинд нь тохируулан засах.
Хурдан морь уяж сойно гэдэг нь энэ гурван шаардлагыг уралдах өдөрт нэгэн зэрэг тохируулна гэсэн үг юм. Эхнийх нь, жилийн бусад хугацаанд морины биед хуралдсан илүү нэмэгдэл зүйлийг арилгаж, зөвхөн булчингуудын эрчимтэй, чөлөөтэй ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлж буй хэрэг. Хоёрдахь буюу амьсгаа задрах гэдгийг дэлгэрүүлж тайлбарлавал. Аливаа амьд амьтны хамраар орсон хүчилтөрөгч уушигны салбангуудаар дамжин цаашид биеийн бүх эрхтэн хэсгүүдэд тархаж ердийн амьдралын нөхцөлийг хангадаг билээ. Тэгвэл хурдан морь уралдааны үед ачаалал асар ихсэж, ердийнхөөс хэдэн арав дахин илүү хүчилтөрөгч шаардагддаг бөгөөд, олон дахин дасгал сургууль хийсний үр дүнд дасан зохицож, хүчитөрөгчийн хангамж ердийнхөөс илүү сайжирч, амьсгаадах нь харьцангуй багасаж, хол замд багтрахгүй болдог бөгөөд үүнийг амьсгаа задрах хэмээдэг.
Гуравдахь буюу идэш хоолыг тохируулан засахын гол шаардлага бол хөвөө арилгах тухай өмнөх дугаарт тодорхой өгүүлсэн.
Нэгэнт хөвөө нь арилсан морины шөнийн идэш хоолыг маргаашийн ажлын ачаалалд л ихдэхгүй, багадахгүй байхаар тохируулах хэрэгтэй. Маргааш өдрийн ажлын ачаалалд ихдэхээр идүүлж хоновол морины хөлд гэм согог сууж болзошгүй, мөн амжилт нь буурах талтай, багадахаар идүүлвэл морины гэдэс зайлагдаж улмаар уухиа болох, цаашилбал гэдэс ороолдох, өлдөх хандлага гарч болно.
Үүнийг ойлгомжтой болгохын тул ийм нэгэн бүдүүвч зургийг хэрэглэж болох юм.
1. Тарга хүчийг тураах
2. Амьсгааг задлах                                                         Уралдах өдөр
3. Идэшийг тохируулах
Энэ гурван шугамын уулзвар цэг нь уралдах өдөр таарч байх учиртай. Үүнийг хурдан морины ир гэж нэрлэдэг. Үнэхээр ирийг нь тохируулж чадвал уул морины хурдлах чадвар нь тэр өдөртөө дээд зэргээр илэрнэ. Харин морь хурдлах чадвар харилцан адилгүй байдаг.
Энэ бүхнийг уяач хүн зөвхөн өөрийн хувийн туршлага, торгон мэдрэмжээрээ л тохируулахаас биш, эдгээрийг хэмжих, шалгах багаж хэрэгсэл, тоног төөөрөмж манайд одоохондоо байхгүй.Харин туршлагатай гярхай зарим уяач наадмын их давхилын өмнө морьдоо тогтмол ажиглаж, нүдний сормуус, хүүхэн харааны байдал, морины амнаас савирах шүлс, түүний урт, богино, мөн хэл, тагнайд илэрэх хөх толбо зэргээр ир орсон эсэхийг тандан мэдэхийг оролддог. Хурдан морины уяаны ир гэдэг нь тамирчны бэлтгэлийн оргил цэг гэдэг шинжлэх ухааны ойлголттой утга нэг зүйл.