Аймгийн Алдарт уяач Ё.Мэргэнбаатар: Хүрэн азарга маань дааган цагаас эхлэн дөрөв түрүүлсэн

Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын уяачдын цуврал ярилцлагын ээлжит  хүүрнэл хүрч байна. Бид энэ удаа Алтан дарь овооныхоо эзэн савдагт ивээгдэж, хайр хишгийг нь хүртсэн уяачдын нэг  Их булаг 1-р багийн уяач, сумын Аварга малчин Ёндонгийн Мэргэнбаатарыг уулзуулахаар бэлтгэлээ. Тэрээр 1950 оны 1-р сарын 26 нд хуучны Хонгор суманд айлын дөрөв дэх хүүхэд болон мэндэлсэн бөгөөд 2010 онд сумын, 2017 онд аймгийн Алдарт уяач цолыг тус тус хүртсэн юм.

-Алтан овооны их тахилгад уясан хүлгээ түрүүлгэсэн хийморилог уяачтай уулзаж буйдаа баяртай байна. Тэр жилийн наадмын дурсамжаар яриагаа эхэлье. Хичнээн даага уралдаж таны хүрэн даага түрүүлсэн юм бэ?
-Алтан овооны анхны их тахилга болоод тэр үү хүн, мал их цугласан. Олон газраас сайн морьд ирсэн байсан. Даага гэхэд л 600-аад үрээ мордож миний хүрэн түрүүлж байсан юм.
-Сумандаа уралдалгүй дан уяагаар мордуулсан уу?
-Үгүй ээ, сумынхаа наадамд түрүүлчихээд Алтан овоогоо зорьсон. Гулсаж уралдаж байгаа хэр нь тэр олон хүлгийн түрүү магнайд хурдалж, бидний магнайг тэнийлгэж байлаа. 
-Та даагаа түрүүлнэ гэж бодож байв уу? 
-Сумандаа түрүүлчихээд очсон болохоор дээгүүр давхих байх гэсэн хүлээлттэй байсан. Гэхдээ түрүүлнэ гэж бодоогүй ээ. 

-Хүрэн үрээ түүнээс хойш ямар амжилт үзүүлсэн бэ? 
-Дараа жил нь шүдлэн үрээ Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойгоор сумынхаа баяр наадамд дахин түрүүлсэн. Түүний дараа жил 1992 онд Сүхбаатар аймаг байгуулагдсаны 50 жилийн ой тохиож, хүрэн азарга маань урилгаар очоод 11-д хурдалж байлаа. Тэр жил тарга хүч нимгэн байсан тул тийнхүү айрагдаж чадаагүй юм. 1993 онд соёолон азарга Хэвшийн гууд болсон өвлийн уралдаанд түрүүлсэн. Тэрхүү уралдаанд гурван сумын морьд уралдсан юм. 
-Ингэхэд удам угшлын тухайд юу билээ. Эцэг эхийг нь дэлгэрэнгүй сайхан танилцуулж өгөөч.
-Эх нь 1980 онд нэгдлийн 100 дааганы уралдаанд түрүүлсэн хонгор гүү. Тэр уралдаанд эр охин хамаагүй уралддаг юм. Удам угшлыг нь хөөвөл манай сумын гуравдугаар бригадын сайн уяачдын нэг Ува гэдэг хүний адууны угшилтай. Би хонгор даагаа өөрийн хамаатан боллох үхэрчин Лхагва гэж хүний адуунд аваачиж тавиад 1989 онд эр сартай хүрэн унагатай болсон нь миний хүрэн азарга юм. 
-Эцэг нь Лхагва гуайн адуу юм уу?
-Тийм. Тэдний хүрэн азарганд хураагдсан юм билээ. 
-Та хэдий үеэс эхлээд морь уясан бэ? 
-1980 оноос юмуу даа. Сая ярьдаг нийгмийн 100 дааганы уралдааны түрүүг хүртснээс хойш морь уясан. Дараа жил нь аавын дүү Доржцэдэн гэдэг хүнтэй хамт хүрэн соёолон морь уяж, сумынхаа наадамд айргийн гуравт хурдлуулж байлаа. Түүнээс хойш том бага нийлсэн наадмаас олон айраг, түрүү хүртсээн. 
-Таны уясан хүлгүүдээс хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн нь ямар морь вэ. Удам угшил амжилтыг нь дэлгэрэнгүй ярьж өгөөч. 
-Мэдээж хүрэн азаргаа түрүүлж нэрлэнэ. Түрүү амжилтыг нь ярьчихсан шүү дээ. Түүний дараа гэвэл хээр азарга маань байна. 1997 онд Наран сумын баяр наадамд айргийн гуравт, 1998 онд Онгон сумын баяр наадамд аман хүзүүнд тус тус хурдалсан. Удам угшлын тухайд яривал Дарьгангын давдаг Моонон гэдэг хүний хээр азарганы төл юм. Манай хүргэн ах Цоодол бэлэгт аваад Дарьгангад нэг айрагдуулсан юм билээ. Тэгээд надад ирээд хоёр сумын наадамд айрагдсан.
-Танайханд танаас өөр морь уядаг хүн бий юу. Ялангуяа дээдчүүлийн тухайд...
-Манай аав морь уядаггүй хүн байсан. Харин хоёр дүү Шагдарсүрэн, Доржцэдэн нар нь морь уядаг байсан юм.

-Танай хүүхдүүд морь уядаг уу?
-Манайх хоёр хүүтэй. Том хүү Баянмөнх морь уях дуртай, байнга морь уядаг. Миний хүрэн азарганы төлийг уяж 2013 онд сумынхаа наадамд айргийн тавд давхиулсан. 
-Морь уях төрийн хэрэгт үе дамжин шимтэж буй та бүхний үйлс дэлгэрч, морь тань хурдлахын ерөөлийг өргөе. Ярилцсанд баярлалаа. 

Тод магнай сэтгүүлийн Онгон сумын тусгай дугаараас... /2020 он/