Бага бүлтэн хэмээх Лувсангийн Ядамсүрэнгийн тухайд

Монгол улс Манжийн эрхшээлд  байхуйд буюу 1600-гаад оны үед ард иргэдээс албан журмын гувчуур нэрийн дор олон тооны мал цуглуулан, Манжийн хаанд өргөн барьсан байдаг. Эзэн хааны их сүрэг гэгдэж байсан  тэр олон малыг 
1690-ээд оны үед баруун ба зүүн гарын адуучин,  баруун ба зүүн гарын тэмээчин, хоньчин гэх мэтээр таван гар болгон хувааж, өсөн үржихийн бэлгэдэл болгон “төмөр сүрэг” хэмээн нэрийдэх болжээ. Тухайн цаг үед аж төрж,  Манжийн хааны зүүн гарын адуун сүргийг хариуцаж байсан Лувсангийн Ядамсүрэн нь Асгат сумын нэрт уяачдын нэг юм. Тэрээр 1870-аад оны үед Лувсангийн таван хүүгийн /таван хүү, нэг охинтой хүн байсан/ нэг болон мэндэлсэн бөгөөд олноо Бага бүлтэн, Луниа Да хэмээн алдаршсан юм. Аливаа баяр ёслолын үед ялангуяа цагаан сарын шинийн нэгэнд зүүн гарын адуучид эцэг эхээс урьтан Да-даа золгодог байснаас үзэхэд Л.Ядамсүрэн нэр хүндтэй нэгэн  байжээ хэмээн ойлгохоор. Л.Ядамсүрэн албан ажилдаа хариуцлагатайн дээр адуу танихдаа гаргуун байсан тухай Асгат сумын ахмад уяачид одоо ч ам дамжин хүүрнэдэг. 
Хошуу наадамд түрүүлсэн хүлгийг ноёнд “бэлэглэдэг” ёсон байсан тухай уншигчид нэг бус удаа дуулсан байх. Чухам тиймийн тул уяачид сайн хүлгээ түрүүлгэхээс цээрлэж, дарж байгаад айрагдуулах, цаашлаад айргийн араар давхиулан авч үлддэг байжээ. Ийн хурдан хүлгийнхээ ирийг дарж, хийморийг нь гундаадаг тэр цаг үед тодорсон нэгэн хурдан ажнай  бол  Л.Ядамсүрэнгийн хөх морь. Сөөнөнгийн хөх морь гэсэн нь явсаар Сөөнөн хөх болж нэршсэн энэ хурдан хүлэг хэзээд ч барьсан бэлэн давхилтай. Уралдахын, давхихын төлөө төрсөн адуу  байжээ. Унага ахуйд нь үүнийг нь мэдсэн Л. Ядамсүрэн хөх морио уях ч, уралдахаар гарахад нь хүүхдэдээ “түрүүлгэж болохгүй шүү” хэмээн захидаг байж. Тийн ид уралдах насаа даруулсаар өнгөрөөсөн хөх морь нэлээд харьсан хойно нь овооны наадамд түрүүлэхэд нь Л.Ядамсүрэн Егүзэр хутагтад бэлэгт барьжээ. Егүзэр хутагт цааш дамжуулан Эрдэнэцагааны томоохон ламд өргөж. Нөгөө ламтан Л.Ядамсүрэнг  “ирж, хөх морины уяаг тааруул” хэмээн дуудуулахад өвгөн Да “намайг мориноос ойчоод хөдөлж чадахгүй байна” гэж хэл” хэмээгээд хөгшин морины уяаг нэг бүрчлэн зааж өгөөд явуулж. Тэр дагуу нь уяад хөх морь 26 настай түрүүлж байсан гэдэг. Ийн аргагүй хурдан хүлэг болохоо харуулсан хөх морь ид үедээ өдөртөө 100 гаруй км зам туулчихаад, үдшийн бүрийгээр замд таарсан чоныг гүйцэж байсан хэмээдэг юм.
Тухайн цаг үед морин уралдааны цуваа баримт байгаагүй тул Л.Ядамсүрэн уяачийн амжилтын товчоог мэдэх боломжгүй. Гэсэн морь шинжиж таньсан тухайд нь түүний ач хүү аймгийн Алдарт уяач Л.Дуламрагчаа: 
“Сүүлд хүрэн зээрд морь уяж байсныг санаж байна. Тэр зээрд морь үрээндээ Дарьгангад таваар давхиад түүнээс хойш ер явахаа байсан. Нутгийнхан “явахгүй юмыг уяад тавьчихгүй” гэцгээгээд. Өвгөн өөрөө л тавь гэхгүй бол бидэнд тавих мэдэл байх биш. Тэгж байгаад өвгөн нөгөө зээрдийгээ аваад сум руу /Бөөрийн төв рүү/ явлаа. Орой нь тарласан чинь ганцаараа хол түрүүлж байна. Тэгээд маргааш нь наадам болоход дахиад түрүүлсэн. Түүнээс хойш нөгөө зээрд морь их хурдалсан даа. Өөр нэг жишээ гэвэл  манай нутагт Намбар гэж  олон адуутай хүн байлаа. Тэднийх манайтай цуг морио уяна. Тэр жил Намбар гуайн азарган соёолон, манай морин соёолон хоёул их хурдан. Тэгсэн манай өвгөн аав “Энэ хоёр хурдан байна. Нэгийг нь азарганд, нөгөөг нь соёолонд уралдуулъя. Хоёулаа хоёр түрүү авнаа” гэж. Тэгээд Намбар гуайн соёолонг азарганд мордуулахаар болж. Хүүхдүүд нь ч тэр Намбар гуай өөрөө ч дургүй байж. Том хүү нь дотроо “миний муу соёолонг бүдүүн азаргануудтай уралдуулж тэлүүлж хоцроох гэж байгаа юм” гэж бодоод их дургүй байж. Тэгж бодож байснаа өөрөө над ярьсан юм. Гэхдээ өвгөний өөдөөс үг хэлж чадах биш. Тэгээд азарга барианд ороход Намбар гуайн соёолон түрүүлж, өвгөний хэлснээр тэр өдөр хоёр түрүү авсан юм гэнэ лээ. Энэ мэтчилэн манай өвгөний морь таньж байсан түүхүүд олоон” хэмээн хуучилсан юм. Ийн уяачийн эрдэм ухаанаараа нутаг орондоо үнэлэгдсэн Л.Ядамсүрэн Лутсүх, Гомбожав нарын хоёр хүүтэй бөгөөд ууган хүү Я.Лутсүх, ач хүү Л.Дуламрагчаа, гуч хүү Д.Энхбаатар нар нь удам залган морь уяж, дээдсийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлж төр түмнээ цэнгүүлсээр явна. 

Д.Энхтуяа