Сумын Алдарт уяач А.Чулуунтогтох: Манайхны эрчүүд бүгд л морины төлөө гэсэн сэтгэлтэй улс

Завхан аймгийн Тэлмэн сумын уугуул, сумын Алдарт уяач А.Чулуунтогтохтой хийсэн ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна.
-Хэдий үеэс морь уях болсон юм бэ?
-Манай аавын талд аймгийн Алдарт уяач Лхагваа, Нямсүрэн гээд олон хүн бий. Ер нь манайхны эрчүүд бүгд л морины төлөө гэсэн сэтгэлтэй хүмүүс байдаг юм. Намсрайжавын хүрэн гэж сумандаа найм түрүүлсэн хурдан адуу байлаа. Миний хувьд 1995 онд өөрийн унаган хээр даагаа сумандаа түрүүлгэж, давхар уяагаар Тосонцэнгэл суманд дахиад түрүүлгээд, Их-Уул сумын гурван түмэн үхрийн баярт дөрөвлүүлж уяачийн гараагаа эхэлж байлаа. Хээр үрээ дараа жил шүдлэндээ сумандаа айрагдаад, Тосонцэнгэлд түрүүлж, маргааш нь ахиж уралдаад аман хүзүүдэж байсан юм. Харамсалтай хязаалан болдог хавраа зуднаар үхчихсэн юм. Түүний дараа Баянтэст байдаг хүргэн Сандагдоржоос хурдан хээрийнх нь дүү хүрэн унагыг бүдүүн гүүгээр авч авсан.
-Унага уу?
-Тиймээ. Их догшин ааштай үрээ болж, хязаалан, соёолон сумандаа аман хүзүүдсэн. Миний хүрэн үрээг харсан хүн нэг бол зарчих, үгүй бол азарга тавь гэдэг байсан юм. Тэгэхээр нь би азарга тавилгүй засаад буруудсан хүн дээ.Идэр сумын Жамъянсүрэн панз миний хүрэн үрээнд хязаалангаас дээш 10 адуу өгье гэхэд нь би өгөөгүй юм. Гэхдээ хүрэн морио санаандаа хүртэл давхиулж чадаагүй ээ. Харин Тосонцэнгэлийн Гомбоос авсан хар азарга нэг түрүүлж дөрөв айрагдсан. Баянтэсээс дүү Чулуунбат маань сумын 80 жилийн ойн өмнө хээр, халтар хоёр даага бэлэглэсэн. Нэг нь жижиг наадмуудад хэд хэд айрагдлаа. Манай Тэгш баг морь уяхад таагүй газар. Ямар сайндаа багийн хэмжээнд гуравхан сумын Алдарт уяач байхав.
-Өөр сумд руу явж нааддаг уу?
-Идэр суманд очиж хээр шүдлэн, хүрэн үрээ, Эрдэнэхайрханы наадамд хээр соёолонгоо тус тус айрагдуулсан. Ноднин адуу зарж явсан хүнээс Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын гаралтай үрээ авч Тосонцэнгэлийн бүсэд долоолуулсан. Сүүлийн үед манай нутгийнхан зүүн талаас их адуу авч байгаа. Зарим нь сайн, зарим нь ч муу л юм. Манай нутгийн адуу сайн нь хурдан шүү. Манай хамаатны Мөнхбат гэдэг залуу надаар эмнэг шүдлэн хул үрээ шинжүүлсэн юм. Харсан сайхан үрээ байхаар нь “сургаад уя, давхих байх” гэсэн юм. Нэг удаа сум ороод халамцуухан иртэл “хул үрээгээ Идэрийн аймгийн Алдарт уяач Төмөр-Очирт зарчихсан” дуулдана. Тэгэхээр нь “эр хүнийг хэдэн хоньтой, төдөн авдартай, тийм авгайтай гэж ярьдаггүй.Тийм хурдан адуутай л гэдэг юм” гээд загначихсан. Дараа нь бас нэг хүрэн даага шинжүүлэхээр нь “уяад үз. Сайн адуу уяхаар мэдэгдэнэ” гэсэн. Хүрэн үрээ нь олон түрүүлж, айрагдсан даа. Сайхансамбуугийн хүрэн морины нэрэмжит баярт хүртэл айрагдаж календарь дээр гарсан байна лээ.
"Тод магнай" сэтгүүл Завхан аймгийн тусгай дугаар