Уяа таарсан, таараагүйн шинж

"Нууцаас нууц, далдаас далдын шулуун журамт" судар үргэлжилж байна. Энэ удаад морины уяа таарсан, таараагүйн шинжийг сонирхон уншина уу.

Асар халуун нарны цаг тохиолдвол ер ган халууны морийг өдөр бүр усанд бяцхан байлгаж өчүүхэн ус хая. Зүлгэнд уя. Тэмээний үнэр бүү үнэртүүл. Эмээлийг халуун бүү тохогтун. Чадвал сүүдэр байгуул. Салхи муу тул далд уруу газар уятугай гэсэн морин эрдэнийг асар халуун цаг засамжлах ёсон нууцын наймдугаар зүйл буй.
Хөлс эс зохирвол үсний өнгө муухай бөгөөд давхиж ирмэгц чичрэх, аяндаа цочих. Гэдэс эс зохирвол давхихдаа амьсгал давхцах, эсвэл гэдэс, умдаг шахах, эсвэл цээжнээ тулалцах. Уяандаа уйдвал хотойх, суниах, эвшээх. Ус эс зохирвол унтах, гэнэт гэнэт цочих, газар дэвсэх, цавчлах. Халуун хүйтэн эс тохирвол биеэ... маажлах. Газар эс зохирвол шээс нь хар хүрэн болох, нүд нуухтах, тавихад үл хөрвөөх гэсэн морин эрдэнийн эс зохирсныг шинжлэхийн ёсон есдүгээр зүйл буй.
Алив морины хөлс гэдэс цөм тэнцэж уяа зохирвол давхиж ирээд сэрвэлзэн харах, ангалзан сайхан аалиар загнаж байх ба үзвэл нүдэнд зохистой бөгөөд уяандаа байхад тэмүүлэн сайхан зангаар цээжээ өндөрлөн алс харж, түүнээс хоёр завжаар шүлс гарган туурай юугаан нийлүүлэх болно. Давхихад бие нь чанга, урд хөл нь эрүү доор зэрэгцэн хойд хоёр хөл нь сүүлээ өнгөрөн, гуядахад сүүл юугаан салтаа гэдэс цохих, ирээд өвс унхиалан дөрвөн хөл зогсоогоор шулуухан байна. Гишгэлэхэд бие нь сулхан мэт салгалан явах, тавимагц хоёр хөлөө өвчүү тийш ойрхон хөрвөөнө. Услахад амаа үл зайлан шударга залгиж, гурван үе алс харж уух бөгөөд үсний өнгө хурц сайхан, гэдэс нарийн тэгш, нүд сэргэлэн бол уяа тэнцэн зохирч сайхан санаатай чухам зул мэт, уялга тэнцсэн ажнай мандал хэмээх хүлэг үрээ болно. Үүнд засал нь гүйцсэн тул эрт барьж, эрт тавь. Насан гүйдэл хураахыг хичээвэл шөнө дунд барьж, өчүүхэн сул архи нэ оочихын төдий өгөөд тавь. Үдээс хойш тавихдаа шар тос нэг чимхийн төдий өчүүхэн хужир холиод идүүл.
Хөлс эс зохирсныг нь дахин нэг сайн хөлөргө. Хужиртай бүлээн усаар сайтар угаа. Цангааж байгаад усалсаар бүтээж хөлөргө. Гэдэс эс зохирсныг нь ус сольж уулга. Эс болвол хужиртай уснаа хим өвс хольж буцалгаад өг. Халуун усны уураар гэдэс өөд ут. Түүний дараа хүйтэн усанд оруул. Эсвэл хар чийгийн цагаар, даруй шөнө дунд барьж үүрээр тавь. Ингээд уг ёсоор уятугай. Дахин уяхад чөдрөөр уявал хожим уяа олох буй. Уяанд уйдсан моринд үргэлж үнэртэн тавь. Бойгараар ут. Хөгжим дуу сонсго. Өндөр сэргэлэн газар аваачиж холын бараа үзүүл. Муу морьтой ойрхон уралдуулж түрүүлүүл. Эс зохивол нэг өдөр султга. Үүнд эрхгүй зохино.
Ус эс зохирсон моринд сайтар цангааж хазаартай бяцхан, бяцхан уулга. Эсвэл халгайн зутан өг. Тэгвэл зохирно. Бас эс зохирвол ганцаарыг барьж уя. Нүдэнд тос түрх. Бас элэг гэмтсэн байдаг тул давхиулж амьсгалыг үз. Хамраар өчүүхэн шүүс мэт гарвал задийн үнс, жонс чулуу өг. Аманд ар үрийн махыг зуузайнд нааж өгвөл зохих болюу.
Өвс эс зохирвол тачир өвсөнд эрт тавьж аль тачир амттан өвс идүүл. Эсвэл нэг шөнө өчүүлэн агь идүүлэн цангааж усална. Шүдлэн, даага бол өвсний гэм үл болно.
Халуун эс зохирвол морины хөлсийг сайн ав. Үдэш тавихдаа хуурай газар тавь. Өдөр тутам өчүүхэн ус хая. Өдөрт гурав дахиж хазаартай усал. Биеийг угаа. Зандангаар ут. Алимны шүүс өг. Эрхбиш зохирно.
Алив морь гарахад цагаан чимэг зохистой бөгөөд үзэсгэлэнтэй хөгжим сонсго. Сайн үнэртэн үнэртүүл. Эх сүргийг сайн үзүүлнэ. Их дуу аялгуугаар хүржигнүүлэн гаргавал ирэхийн цагт зориг орох хэмээжээ. Удаан гишгүүлвэл уйдах, ойр гишгүүлвэл бахархах гэсэн гурван үеэс илүү дутуу аваас болохгүй. Түрүүлэх морины буйл, дээд дундах хөх хүрэн мэнгэ ургана. Дэд морины зүүн гол, гуравдугаар морины баруун гол, дөрөвдүгээр морины голын зах, тавдугаар морины баруун захад цөм мэнгэ ургана.
Гарахдаа баас хүрсэн морь сүүлээ шарвах, түүнийг олны захад ганцаарыг гаргаж нойтон хомоол үзүүл. Нэг олом чангатга. Гэдсийг илбэ. Шээс хүрсэн морь бол гишгэл алцгар, бөгсөн бие дарах мэт тул сүүлний угт дарлана. Дөрөө хөдөлгө, яваад зогсохоор алгуурла. Эсвэл хатираад татаж гишгүүл. Гэдрэгээ харж гарвал давхих. Эдгээрийн үес дүүрсний хойно засан цэвэрлээд мөн хуучин ёсоор тавь. Маргааш орой барьж нэг гишгүүл. Тавдугаар хоногт өчүүхэн давхи. Хожимдоо гүйдэл орох сайн. Морин эрдэнийг засахын үес нууцын аравдугаар зүйл заяа заслын шулуун журмын судар төгсөв.